xGaliZa - Documentos

A doutrina dos "dous mundos"... no actual nacionalismo galego

2010-08-22T14:59:00.008+02:00

Xosé Manuel Beiras

I. A doutrina dos "dous mundos" (I)
I. A doutrina dos "dous mundos" (II)
II. ...no actual nacionalismo galego (I)
II. ...no actual nacionalismo galego (II)
II. ...no actual nacionalismo galego (III)
II. ...no actual nacionalismo galego (IV)
II. ... no actual nacionalismo galego (V)
II. ...no actual nacionalismo galego (e VI)

I. A doutrina dos "dous mundos" (I)
Ando un algo entristecido por todo o que está a acontecer arredor de nós. Para vencer o desánimo, teimo en tentar comprendelo. Estou na biblioteca. Hoxe fixo unha calor do demo, mais o día vai ao cabo cara o solpor, e estes muros de dobre folla das casas petruciais son unha bendición con este tempo. Remexo nos meus libros, e revisito a Domènech* na procura da sua lucidez. Leo: "E mentras que, na tradición política da democracia social revolucionaria de Marx e Engels no 1848, a tarefa asignada á clase obreira industrial era encabezar o movemento do dêmos todo, de tódolos dominados na "sociedade civil moderna", e de tódolos sometidos ao despotismo monárquico vello-europeu, en troques, o xeito en que a socialdemocracia do derradeiro terzo do XIX se inseríu na nova sociedade civil crebada, e maormente o seu ideoloxema central dos "dous mundos", contribuíu sen dúbida a isolar á clase obreira industrial do resto do povo traballador, e a incapacitala para ofrecer ao conxunto da sociedade unha alternativa emancipatoria realista e críbel á "forma capitalista" da industrialización. A vella idea lassallián de que, fronte á clase obreira, tódalas outras non forman máis ca unha "masa reaccionária", ameazaba convirtírese nunha tráxica profecía que teimudamente laboraba a prol do seu proprio cumplimento".
A conversión en "tráxica profecía" á que, con aceda ironía, se refire Domènech, consumaríase, primeiro, co fracaso das revolucións obreiras -con modelo bolchevique- subseguintes á guerra do 14-18 na Europa central e oucidental e, máis logo, coa absorción polos fascismos emerxentes de boa parte das clases "populares" que, en principio, constituían aliados potenciais do proletariado industrial fronte á grande burguesía e o capital monopolista -e que, en boa lóxica, deberían terse posicionado da banda da clase obreira estrita... se ésta non as tivese botado en brazos dos seus inimigos de clase, mesmamente. Eis o adverso resultado e tráxicas consecuencias da doutrina dos "dous mundos". Mais compre comezarmos polo principio e espricar un par de nocións para desenlearmos este enguedello.
Comecemos, logo, pola expresión "sociedade civil crebada" -ou "fendida". O bloque revolucionario francés do 1789 foino o tiers état, o "terceiro estado" na estrutura das sociedades do Antigo Rexime -é dicir, o que non era nen a nobreza nen as xerarquías eclesiásticas, senón as clases "populares". Mais nese bloque coexistían dous segmentos ben distintos: a emerxente burguesía e o resto, ou sexa, a heteroxénea base popular estrita, dende o campesiñado ou os artesáns até o "proletariado" urbán e os desposuídos -la canaille e os sans culottes.
Esa era mesmamente a base popular da esquerda ou avangarda revolucionaria, a dos montagnards de Robespierre, que invocaba a fraternidade como lema dunha democracia horizontal republicana. O seu ideario postulaba a construción dunha "sociedade civil nova, fogar de confraternización democrática onde as vellas barreiras de clase e máis tódolos privilexios puidesen ser derrubados". Con tal ideario, esa base popular -equivalente das "camadas populares" do nacionalismo galego frentista- "constituíuse políticamente en "cuarto estado", políticamente independizado do "terceiro"". E sinala Domènech: " "Emanciparse" chegou daquela a siñificar, para as bases populares, "irmanarse" horizontalmente, sen barreiras verticalmente dispostas. Emancipados da tutela do señor ou do patrón, non só podíase ser "irmán" de tódolos "menores" que compartian a cotianeidade baixo a mesma dominación patriarcal-patrimonial, senón que se podía chegar a ser tamén irmán emancipado de tódolos que estaban baixo a tutela e a dominación doutros patróns. A segmentación señorial da vida social europea no Antigo Rexime atrancaba a relación horizontal da base popular. Derrubado ese rexime, tódolos individuos pertencentes ás clases domésticas e subalternas, antes fragmentadas en gremios de oficios, xurisdicións, dominios e proteitorados señoriais ou eclesiásticos, uniríanse, fundiríanse como irmáns emancipados que só recoñecerían un proxenitor: a nación, a patria".
Mais, ben axiña, a involución encetada co famoso golpe de "termidor" empoleirou no poder á burguesía, e o subseguinte período napoleónico deixou en herdanza "a realidade dunha sociedade civil burguesa clásica". Os desposuídos, ou sexa, carentes de meios económicos proprios -de "propriedade"- e que comezan a chamarse "proletarios", fican xurídicamente excluídos da "lei civil" no que resultaba primordial para iles: as relacións de produción na "empresa" burguesa. "A "liberdade económica", ou a "liberdade industrial", ou a "liberdade de empresa" -recibíu todos eses nomes- só tiña a aparencia de "lei civil": en realidade, era unha nova "lei de familia", que herdaba institucionalmente, adaptándoo funcionalmente ás modernas condicións da incipiente sociedade capitalista industrial, o inveterado autoritarismo dun oikos, dun domus ou dun dominio señorial. (...) a plena liberdade de contrato napoleónica, ao excluir da "lei civil" á incipiente empresa privada capitalista, construíaa xurídicamente, de esguello, como unha institución social na que o poder exercíase de xeito absolutista polo proprietario ou os seus axentes, como un ámbito desleixado a unha vellísima "lei de familia" ". De modo que, no seo do proprio "cuarto estado", encétase un proceso sociolóxico constantemente acelerado de disociación , decantación e polarización: emerxe o "proletariado" propriamente dito, a clase dos traballadores asalariados, a clase obreira industrial, que vai medrar como mancha de aceite e polarizar progresivamente a estrutura das "clases populares", por mor da industrialización combinada coa crecente proletarización dos outros segmentos dese conxunto inicialmente "equilibrado" na sua heteroxeneidade. Esa metamorfose tende a polarizar á sua vez as contradicións de clase arredor da configurada polos polos antagónicos do capital e a forza de traballo asalariada: é o proceso de xestación dunha "sociedade civil crebada" ou "fendida" pola divisoria desa contradición principal.
Ora, por riba, no nivel político, os desposuídos do primeirizo "cuarto estado" tamén fican excluídos da "lei política". O inaugural "sufraxio universal" do período revolucionario -que inda así non o era cabalmente, porque non chegou a abranguer ás mulleres, malia o propósito dos "montagnards"- fica abolido con base na perversamente raposeira distinción antre cidadáns "activos" e "pasivos" imposta pola burguesía trunfante dende "termidor". Non pode demoucar a Declaración dos Droits de l"Homme que transmuta aos "súbditos" en "cidadáns" titulares da soberanía política e decláraos iguais nesa titularidade. Mais a perversa raposería consiste en manter que tódolos cidadáns son titulares de cadansúa alícuota de soberanía, mais só algúns terán o dereito de exercela meiante o voto: só aquiles -vaia casualidade!- que dispoñan de meios proprios de subsistencia, que non dependan doutros cidadáns para térenos -en prata, só aquiles que sexan proprietarios. A propriedade privada de meios económicos convírtese así en condición indispensábel para exercer o dereito político fundamental: elixir representantes democráticos. Constitúese así a democracia "liberal" burguesa, a "democracia dos proprietarios". O "cuarto estado" fica excluído da "lei política", e igualmente exluído ficará, claro está, o emerxente proletariado malia o seu constante medre en dimensión e a sua conversión en polo cardinal da loita de clases: tardará perto dun século en re-establecerse o "sufraxio universal"... masculino -as mulleres terán que loitar meio século máis para conquerilo.
Eis os vectores primordiais da xénese dunha sociedade civil fendida, como realidade antitética do modelo de "nova sociedade civil" concebida como "fogar de confraternización democrática" pola esquerda do bloque revolucionario francés de 1789-94. No entanto, ese modelo inda vai orientar os estoupidos revolucionarios da primeira metade do XIX -como a do 1830 contra o absolutismo do Charles X francés. Inclusive a fase inicial da revolución de 1848 e o goberno provisorio no que Louis Blanc inda tenta artellar o conxunto do "terceiro estado" -e fracasa: como é sabido, o desenlace é nada menos que Napoleón III e o II Imperio. De aí á Comuna de Paris de 1870 vaise consumar a definitiva "creba da sociedade civil postrevolucionaria", e polarizarse a dialética antagónica antre clase obreira e grande burguesía industriais. E velaí que vai emerxer -só que en Alemaña, e non en Franza- a doutrina dos "dous mundos". Falaremos diso na vindeira prédica dominical, ou?

*Antoni Domènech, El eclipse de la fraternidad, ed. Crítica, 2004. Permítome tomar esa excepcional obra, "sen permiso" do seu autor, como fío condutor das miñas proprias matinacións neste artigo

I. A doutrina "dos dous mundos" (II)

Envío: Prao Xosé Luis, confiado en que mo debulle e discuta dende o alén

O primeiro enunciado da tese dos "dous mundos", como dous espazos sociais completos en si mesmos e recíprocamente excluíntes, faino o socialdemócrata marxista alemán Wilhelm Liebknecht nun seu discurso de 1871 -o ano seguinte ao da Comuna de Paris. Domènech* recólleo textualmente: "O mundo dos proprietarios e o mundo dos desposuídos, o mundo do capital e o mundo do traballo, o mundo dos opresores e o mundo dos oprimidos, o mundo da burguesía e o mundo do socialismo: dous mundos (...) que non poden coexistir, de xeito que un diles terá que desprazar ao outro".
O proceso, ao que me referín o día pasado, de disociación interna da "nova sociedade civil" configurada a raíz da Revolución Francesa acadara o seu ponto de fractura na Revolución do 1848. E, como tamén dixen xa, o veloz desenvolvemento industrial acelerara a sua polarización en duas novas clases antagónicas: as emerxentes clase obreira e grande burguesía industriais. Á altura da Comuna de Paris do 1870, consumárase xa a "creba da sociedade civil postrevolucionaria": xa que logo, a definitiva caducidade dos vellos ideais revolucionarios republicáns de "confraternización democrática" -da fraternidade, pois- no seo do "terceiro estado" e a sua sustitución polos da revolución proletaria.
Ora, simultáneamente á Comuna, a derrota francesa na guerra fanco-prusiana, coa subseguinte parella de fulminantes procesos conducidos por Bismarck -o económico da expansión industrial do Rhur e o político da unificación alemá- trasladaron a Alemaña o foco máis dinámico da "loita de clases" proletariado-burguesía (industriais): eis o contexto no que xurde o devandito enunciado inaugural da tese dos "dous mundos" pronunciado por Liebknecht. Mais a sua formulación a efectos programáticos vaise facer no proceso conducente á unificación da socialdemocracia alemá: no programa do famoso congreso de Gotha, do 1875. E vaise facer en termos rotundamente contundentes -pero reducionistas, eis o problema. Veleiqui os tendes: "A liberación do traballo debe ser obra da clase obreira, fronte á cal tódalas demáis clases non forman máis ca unha masa reaccionaria". Pero, de ónde procede esa visión?.
As duas orgaizacións obreiras, até daquela enfrontadas, que se van fusionar en Gotha, érano o Partido Obreiro Socialdemócrata e a Unión Xeral Alemá de Obreiros. Liebknecht lideraba, con Bebel, a primeira, seguindo direitamente o pensamento de Marx, inda vivo no entón -morrerá no 1883. En troques, a segunda era liderada por seguidores de Lassalle -morto dez anos antes. Lassalle, outrora discípulo de Marx, rifara logo con il e enfrontaraselle no tocante á estratexia de alianzas da clase obreira. Marx acusaba a Lassalle e os seus de sectarismo. Chegou a escribir que Lassalle "deulle dende o principio á sua axitación -coma todo home que pretende ter unha panacea para as coitas das masas- un caráiter relixioso sectario. De feito, toda secta é relixiosa" -recalcara.
Nas negociacións cara a fusión, a correlación de forzas era favorábel aos lassalliáns. Polos marxistas levounas Liebknecht -Bebel estaba na cadea. E fixo demasiadas concesións en custións ideolóxico-políticas cruciais. Unha delas foi a que asumiu a reducionista análise lassallián da estrutura de clases formulada na frase devandita. Marx arremeteu na sua famosa e demoledora Crítica do Programa de Gotha, con tres acusacións primordiais: as de ser obreirista, estatista e escasamente internacionalista. Precisamente a primeira delas é a que denuncia a improcedencia da tese dos "dous mundos".
A crítica marxián desa tese comezaba remitíndose á aseveración, contida no Manifesto do 48, de que "de tódalas clases que hoxe -no 48- se enfrontan á burguesía, só o proletariado é unha clase realmente revolucionária", poisque "as demais clases decaen e extínguense coa grande industria", mentres que o proletariado é "o produto máis característico dela". Ora, no Manifesto -comenta don Carlos- a burguesía, por ser mesmamente a "portadora da grande industria", resulta "concebida como unha clase revolucionaria fronte aos feudais e aos estamentos medios (...) que non son senón resultado de modos de produción anacrónicos". Daquela é un disparate metelos "xunto coa burguesía" no saco de "unha masa meramente reacionaria". Iso primeiro. Logo, por outra banda, "o proletariado é revolucionario fronte á burguesía porque, formado il mesmo no eido da grande industria, tenta mudarlle o caráiter capitalista que a burguesía pretende perpetuar". Mais no Manifesto engadíase que "os estamentos medios tórnanse revolucionarios por mor da sua progresiva proletarización". Daquela volve ser un disparate metelos "xunto coa burguesía", e máis tamén cos feudais, no saco de "unha masa reaccionaria". E enfin, Marx sublévase contra a identificación, que fai o programa de Gotha, antre "povo traballador" e clase obreira. E guíndalle este sarcasmo: "En primeiro lugar, a maioría do "povo traballador" en Alemaña está composta por campesiños, e non por proletarios".
A primordial relevancia desa rotunda descalificación da doutrina dos "dous mundos" atinxe á estratexia das alianzas de clase cara un proceso revolucionário. En primeiro lugar, Marx é consciente de que, naquil contexto, o "inimigo principal" político non coincide co "inimigo de clase" do proletariado nas relacións de produción que o vencellan antagónicamente coa burguesía industrial, dado que, na instancia política estrita, ou sexa, no aparello de estado do II Reich, o do Kaiser Guillerme II, está instalado un rexime semi-absolutista dominado pola vella clase dos "feudais" -como os latifundiarios Junkers prusiáns- e non un rexime liberal-burgués: a cámara de deputados é pouco máis que un adorno parafernal, o governo noméao o Kaiser e só perante il responde, non perante a cámara, e un e outro, agás casos moi especiais, poden "pasar" por completo dos acordos parlamentares. Xa que logo, o primeiro que compre facer é derrubar ese rexime pra construir as institucións nas que o partido do proletariado poda ter unha presenza políticamente eficaz e librar a batalla polo poder fronte á burguesía. Mais, precisamente, os lassalliáns pretenden o contrario: unha alianza con Bismarck para -sinala Domènech- "atenazar á pequena burguesía democrático-radical meridional e máis á grande burguesía nacional-liberal renana, e en troques obter da monarquía semiabsolutista prusián certas concesións en materia "social" ". Ou, nas verbas de Marx, "que Lassalle falsificara tan toscamente o Manifesto Comunista só se esprica polo afán de desimular a sua propria alianza cos adversarios feudais e absolutistas da burguesía".
Mais, en segundo lugar, botar no saco dunha soa e mesma "masa reaccionaria" ao campesiñado -inda maioritario nas clases traballadoras, como relembra Marx- á pequena burguesía comercial e mesmo industrial, aos "estamentos medios" urbáns, e ás demáis clases subalternas, todos xuntos e remexidos coa grande burguesía e os "Junkers" nun xigantesco e amorfo caixón de xastre, facer iso cos potenciais aliados da clase obreira estrita, supuña condeala ao illamento, facerlle carregar en esclusiva coa angueira transformadora que só lle correspondía liderar -e finalmente choer, ao cabo, a vía revolucionária.
No entanto, a doutrina dos "dous mundos" consolidaráse no programa de Kautsky para o congreso de Erfurt do 1891 -malia ter pasado á historia como o congreso do "retorno" a Marx. Pasada a crise finisecular do XIX, rematada a "belle époque", nas vésperas da Guerra do 14, a unificada socialdemocracia alemá -o SPD- será o partido con meirande presencia no Reichstag. No tecido social, será unha rede impresionante que abranguerá tódalas dimensións e facianas da vida e a cultura da clase obreira. Será un auténtico "mundo", un planeta coa sua propria atmósfera que gravitará sobre si mesmo. Mais un mundo isolado. A Gran Guerra e o impacto de revolución soviética esgazaráno. E cando sobreveña a involución contrarrevolucionaria de entre-guerras, ficará espido fronte á "masa reaccionária" sorbida e amalgamada no outro "mundo" polo grande capital monopolista meiante a fabricación dos nazi-fascismos e a "resistíbel ascensión" dos Arturo Ui de turno: asediado, non sobrevivirá á semellante arremetida. A revolución proletaria no centro do sistema, a construción do "mundo do socialismo" no corazón do capitalismo, ficará adiada "sine die". Inda fica adiada hoxendía, mesmamente.

*Reincido en seguir, "sin permiso" do autor, coma no artigo precedente, o fío de Ariadna de Antoni Domènech, El eclipse de la fraternidad, Crítica, 2004

II ...no actual nacionalismo galego (I)
Cando se tratar dun proceso de emancipación nacional, o problema do suxeito protagonista e das alianzas precisas para acadárese o trunfo -problema do que o ideoloxema dos "dous mundos", nas loitas pola revolución social, víramos que resultou ser unha vía de solución errada- plantéxase en duas dimensións ou, se preferides, proxéctase en dous eixos de coordenadas diferentes que compre combinar con acerto.
Nefeito -vexámolo. Neste caso, o suxeito éo o povo que constitue unha nación negada. Xa que logo, un povo ao que se lle nega a sua identidade sociopolítica como nación e, pola mesma, o seu caráiter e o seu rol de suxeito colectivo de soberanía política democrática: un povo, daquela, desposuído dos seus dereitos e liberdades democráticas nacionais. Esas negación e desposesión implican un fenómeno político de opresión ou asoballamento antidemocrático, contra o que o povo se rebela desque acada consciencia dil: "Da Terra asoballada", no poemario nacionalista emancipador de Ramón Cabanillas. O aparello político de poder alleo a ese povo, o que exerce a negación da sua identidade e a desposesión dos seus dereitos nacionais, o aparello de Estado opresor que couta as suas liberdades nacionais, constitue o antagonista na loita dese povo por se emancipar, por se autodeterminar: eis a primeira e primordial dimensión do conflito, o eixo da contradición nacional.
No entanto, nen na asunción á consciencia da propria identidade nacional negada, nen -inda menos- na posta en marcha do movemento emancipador adoita participar, cando menos de primeiras, o povo enteiro: do contrario, a situación de opresión non podería pasar de ser un accidente histórico efémero, e a re-conquista das liberdades nacionais resultaría imediata. As conflitivas "custións nacionais" xurdidas nos últimos douscentos anos da Historia -non só da europea- adoitan constituir re-nacementos das consciencias identitarias subseguintes a longos períodos históricos de opresión nacional, moitas veces asociados a situacións de sometemento colonial típico ou atípico, e á sua vez precedidos de cruentos procesos previos de "doma e castración", ou sexa, de perda da soberanía e destrución das institucións políticas -e culturais- proprias dos povos-nacións asoballados por estados ou imperios que os enguliron no seu voraz estómago político.
Eses procesos de deglución levaron aparellados fenómenos de alienación identitaria de diversa intensidade, fracturas sociais e ideolóxicas internas derivadas da ocupación política polo invasor, e até perda ou erradicación da memoria histórica peculiar. No caso da Galiza -hoxe é ben sabido- o proceso de decapitación política acontece nos s. xiv e xv, e o subseguinte "sono" da consciencia "nacional" dura até o xix. De xeito que, cando esa "consciencia nacional" acorda, cando a nación "esperta do seu sono", ese espertar non abranxe ao povo enteiro: comeza por prendérense as luces, e logo os lumes, en focos determinados, e de variábel intensidade e dimensión, do espazo social da nación. Configúrase así un espazo socio-ideolóxico polarizado arredor da contradición nacional: no caso galego, a bipolaridade antitética resultante vai ter a sua expresión ideolóxica máis simplificada nos termos "nacionalismo versus españolismo". E a potencia, dinamismo e dimensión relativa do espazo nacionalista, en proporción á dimensión demográfica global da sociedade, van condicionar, en cada caso, a formulación ideolóxico-política e máis a estratexia socio-política do movemento de emancipación nacional: velaí o eixo de coordenadas no que pode acontecer que xurda unha versión da doutrina dos "dous mundos" traducida nos termos da dialética da contradición nacional.
Mais, por outra banda, ese povo que encarna o suxeito histórico da nación negada en loita por se emancipar, non é unha realidade social uniforme nen sequer homoxénea. Constitue unha sociedade e, pola mesma, está estruturada en clases ou "grupos de estatus" -se preferides as nocións maxweberiáns. Ou sexa, en grupos sociais con distintas posicións e intereses nas relacións económicas, mesmo antagónicos no seu caso, e diversas ideoloxías e até culturas. Cada un diles está situado en distintos "pontos de vista" e dispón de diferentes lentes ou prismas para a contemplación do conxunto da sociedade: ten diferentes "cosmovisións". Xa que logo, cada un diles, percebe e concibe de diferente maneira o seu proprio "país" e a problemática que implica en canto tal. Mesmo os que coinciden en concebila como a sua nación, apréixana de diferente maneira. E cando coinciden tamén en arelar a emancipación nacional, traducen esa arela común en proxecións ideolóxicas e estratéxicas peculiares e, portanto, distintas: resultan así proxectos de emancipación nacional con diferentes contidos de clase. Veleiquí, logo, a segunda dimensión, o segundo eixo de coordenadas no que se plantexa ou proxecta o problema do suxeito protagonista e das alianzas -de clase- precisas para a autodeterminación, para a condución e o trunfo do proceso de emancipación nacional: é o eixo das contradicións de clase internas á nación asoballada -e tamén eiquí está ao axexo, espreitante, a proxeción transmutada do ideoloxema dos "dous mundos".
Segundo sexan, por unha banda, a estrutura interna da sociedade e, pola outra, as condicións sociopolíticas da contorna de cada nación negada, no intre histórico no que se activa o seu proceso de emancipación, así será diferente o feitío característico desa "custión nacional" resultante de combinar a sua proxeción nos dous eixos de coordenadas devanditos, nas duas ordes de contradicións dialéticas nas que se desenvolve ese proceso: a nacional co poder opresor externo e as internas antre os grupos e clases sociais. O suxeito da contradición nacional -do conflito co Estado asoballador- seráo en todo caso o povo titular da soberanía negada. Mais tanto o liderado do proceso como a fórmula de alianzas internas, ou sexa, as duas claves primordiais pra que o movemento emancipador acade a hexemonía "no seo do povo", dependerá en cada caso da estrutura de clases correlativa ao feitío económico, cultural e ideolóxico desa realidade nacional, e máis da dimensión que teña a asunción desa identidade na conciencia social dese povo. E inda logo, a partir de aí, a dinámica do movemento dependerá tamén do contexto externo e, nomeadamente, da índole e circunstancias políticas do poder e aparello de estado opresores. A partida, xa que logo, xógase nos dous eixos de coordenadas xa referidos. O panorama dos últimos dous séculos ofrécenos todo un repertorio de mostras diferentes, nos contextos históricos do dezanove e do vinte, na vella Europa e nos "novos mundos", no centro e na periferia do sistema, na descomposición de arcaicos reximes imperiais ou estatais europeus e na implosión de conglomerados coloniais. Mostras tamén de procesos emancipadores trunfantes, doutros abortados ou aletargados, e máis inda doutros aínda hoxe non culminados.
Mais, en todo caso, o problema crucial estriba en que o movemento emancipador acade a hexemonía no interior da nación asoballada. Sexa porque o seu proxecto chega a abranxer á maioría social, sexa porque o suscreben os sectores -clases ou "grupos de estatus"- máis dinámicos da sociedade, capaces de constituírense nun "bloque histórico" -motor e referente que suscita un "consentemento colectivo", unha asunción do seu proxecto alén os lindes do seu proprio espazo social e ideolóxico peculiar e xenuino. Eis a clave. Ora, o contrario desa capacidade sóno os reducionismos, tanto os sociais -como confinarse nos intereses corporativos do grupo- canto os ideolóxicos -como o economicismo, o chovinismo ou o mesianismo. E velaí mesmamente onde volve axexar, espreitante, o perigo desa modalidade de reducionismo que é o ideoloxema dos "dous mundos": con resultados tan frustrantes para os procesos de emancipación nacional coma os que históricamente tivo para as estratexias da revolución social.

II. ...no actual nacionalismo galego (II)
"Cremos que é precisa esta profunda reflexión da esquerda galega que xa iniciamos na Rolda de Rebeldía. Non se trata de guerras internas de "los del Bloque" -que ademáis o proceso excede os límites do nacionalismo organizado- nin de ensimesmarse nin de abrirse á sociedade. Trátase de exercermos de cidadáns e cidadás, no sentido republicano, e de forzar a conciencia crítica do noso pobo, que non pode ninguén negar a capacidade das xentes do común para enfrontar este repto, malia aceptando a actuación dos mecanismos coloniais e alienantes de distinto signo que difunden os "falsimedia" e demáis aparatos: todas e todos temos na nosa man rematar "con esta vergonza", e non por ser demasiado pobre ou demasiado iletrado, ou demasiado vella ou demasiado novo deixamos de ter algo que aportar".
Se enceto a miña entrega de hoxe con estas palabras de Paula Vázquez Verao no encontro irmandiño de Sober do pasado dia 7 -sen o seu permiso, tamén neste caso- é porque cadran esactamente co ideario radicalmente democrático e republicano proprio da ilustración progresista que inspirou o pensamento da corrente central do nacionalismo galego ao longo de tódalas etapas da sua traxectória, dende a sua emerxencia como "provincialismo" proto-nacionalista aló polo 1846 en diante. E máis porque expresa unha cosmovisión antitética -malia que non a mantenta- de calquer caste de versión do ideoloxema dos "dous mundos". Tentarei espricarme.
Comecemos polo suxeito histórico e a proxeción do proceso emancipador nos dous planos ou eixos de coordenadas xa referidos nas miñas entregas precedentes: o da contradición nacional co Estado español, e o das contradicións de clase internas á nación galega. A combinación desas duas proxecións varía, como é lóxico, nas sucesivas etapas históricas do combate emancipador -conforme ás variacións tanto na configuración e rexime do poder e aparello de estado opresores, canto na estrutura social interna e na penetración de consciencia identitaria nos diversos eidos da conciencia social.
Mais a identificación do suxeito histórico é inequívoca dende o comenzo: éo o povo galego como totalidade. Coas duas precisións seguintes. A primeira é que, dende Faraldo e os "Precursores" en diante, a sua conceición da Galiza cadra nos seus contidos coa dunha nación, e a formulación dos seus dereitos políticos colectivos co exercizo da soberanía política do povo galego. Todos combateron por ese exercizo: só o léxico e as fórmulas foron mudando ao longo dun proceso de progresivo madurecemento da expresión da consciencia identitaria, e máis da evolución histórica tánto da formulación das categorías conceituais no pensamento filosófico e político, canto das esperiencias de emancipación nacional na contorna europea e máis logo, xa no s.xx, nas periferias oprimidas do sistema mundial.
A segunda é que o combate emancipador ten a índole radicalmente cívica e democrática, propria da ilustración progresista en cada etapa, como fío condutor e atributo constante -ou, como escribiu Justo Beramendi, "desde o seu nacimento até hoxe, ao longo de cento sesenta anos, o galeguismo político actuou sempre, en calquera das suas fases evolutivas, a prol da democratización e do progreso". Esa óptica radicalmente cívica e democrática -que nas palabras da Paula Verao inaugurais desta entrega agurgulla no protagonismo das nocións "cidadáns" e "común" asociadas a "povo", e máis na reivindicación da igualdade asociada á democracia horizontal participativa, ou sexa a fraternidade republicán- esa cosmovisión, digo, exclúe calquer caste de reducionismo, sexa de clase ou sexa "chovinista", na configuración do suxeito protagonista da angueira emancipadora nacional: eis, redivivo, o ideario basilar que enchoupou á corrente central do nacionalismo galego en tódalas etapas da sua peripecia histórica. Veño de escribir "en todas", e agora asáltame a dúbida: non houbo ningunha en que non fose así?
Cando, pasado o primeiro terzo do s.xix, emergulla a consciencia identitaria nacional no proto-nacionalismo dos "mártires de Carral", esa consciencia comenza a espertar dun sono que durara tres séculos e meio: a duración completa da decisiva Idade Moderna na historia europea. Galiza é un povo decapitado social, cultural e políticamente, un povo "domado e castrado", dende finais do s.xv: primeiro, coa derrota da alianza de clases revolucionaria que integrara a Grande Irmandade, e a seguida da nobreza enxebre aliada con Afonso V de Portugal a prol da "Beltraneja" na guerra de sucesión á coroa de Castela. E é tamen daquela unha sociedade na que, no século precedente, abortaran, por unha banda, a accesión da clase labrega a se convirtir en campesiñado libre e, pola outra, a xénese dunha "revolución industrial" burguesa: frustráranse portanto, nos seus mesmos inicios, dous procesos socieconómicos cruciais para o inserimento deste país no "ciclo da modernidade". De xeito que non hai burguesía industrial, non hai formación de "proletariado", e os labregos seguen a ser foreiros -ou sexa, anacrónicos servos da gleba. Noutras verbas: nen está en formación a clase obreira que, alén Pirineus, vai protagonizar os procesos revolucionarios na loita de clases, nen existe a burguesía que, noutras nacións-sen-estado europeas, vai liderar nese periodo os procesos de autodeterminación e construción dos seus respeitivos Estados-nación, nen o campesiñado dispón da liberdade indispensábel pra abordar procesos de auto-orgaización agraria modernizadores análogos aos que acontecerán noutros países europeus.
Galiza, en suma, está confinada na condición de "colonia de la Corte" -na coñecida expresión metafórica de Antolin Faraldo. Así que o "espertar" da conciencia nacional agroma só en segmentos ilustrados da pequena burguesía e en focos determinados das elites culturais e inteleituais -da "inteligentsia". Dos que, lúcidamente, encetarán a loita emancipadora priorizando a acción desalienadora na conciencia social da nación encol de dous peares identitarios claves: a reconstrución da historia propria sepultada no esquecemento colectivo pola "historia de España en Galiza", e o "rexurdimento" na escrita do idioma proprio reducido á condición de fala polo colonialismo lingüístico español. E acordará en claves ideolóxicas herdadas da revolución francesa, verquidas nos esquemas da "confraternización democrática" anteriores ao esgazamento do "terceiro estado" e á "creba da sociedade civil postrevolucionaria" na Europa do capitalismo industrial en expansión: as claves e esquema congruentes coa estrutura da formación social precapitalista confinada na periferia do sistema que era daquela Galiza.
Nesas condicións, a estratexia do incipiente nacionalismo galego vai pivotar primordial ou case esclusivamente no eixo da contradición nacional. No plano da estrutura de clases, o grupo dirixente elaborador do ideario "galeguista" e do imaxinario colectivo emancipador vai deseñar como protagonista a un povo galego virtualmente identificado co "mundo" labrego e mariñeiro -a "soa e verdadeira xente do traballo no noso país", nas certeiras verbas de Rosalía: a base popular depositaria, asemade, dos valores identitarios primordiais. Na sua antítese, o antagonista esterno resultará identificado co binomio Estado español-Castela -o aparello político do poder colonial e o seu sustrato centrípeto- e o interno cos seus seudópodos institucionais e sociais -a administración colonial e os "grupos de estatus" colaboracionistas- e máis co inimigo de clase do campesiñado -os foristas. Mais, alén diso, a estratexia do nacionalismo galeguista tentará captar para "a causa" ás capas meias urbáns e camadas subalternas do país, e mesmo á alienada e raquítica burguesía indíxena: tal será o intento dun Brañas, por caso -que fracasa por falla de interlocutor social mentres se convirte en ideólogo involuntario do nacionalismo burgués catalán do seu tempo. Ou sexa: nada a ver con ningunha caste de reducionismo ideolóxico nen social en deriva cara un ideoloxema de "dous mundos".
Eses prantexamentos han perdurar, con lenes variacións, até mesmo o período das Irmandades: até a "redención" dos foros e a formación dunha clase obreira coa emerxencia do complexo mar-industrial no primeiro terzo do s.xx. Noutra perspeitiva, se queredes: até a chegada da II República española e a fundación do Partido Galeguista.

II. ...no actual nacionalismo galego (III)
Cando, no 1916, abrolla a gomariza das Irmandades da Fala e ben axiña, no 1918, celebran en Lugo a I Asambleia Nazonalista, o movemento emancipador enfronta un dobre repto de decantación ideolóxico-política: tanto no eixo da contradición nacional co Estado español canto no da conflitividade social interna. No primeiro, trátase de sobardar a equívoca -e ao cabo políticamente frustrante- formulación "rexionalista" da precedente etapa finisecular. Neste eido, o "Manifesto" aprobado pola Asambleia pronúnciase de xeito argumentado e en termos inequívocos: "Tendo a Galicia todal-as características esenciaes de nazonalidade, nós, nomeámonos, d-oxe pra sempre, nazonalistas galegos, xa que a verba rexionalismo non recolle todal-as aspiraciós nin encerra toda a intensidade dos nosos problemas". Con todo, a fórmula escollida para o exercizo da soberanía nacional galega non é a dun estado independente, senón a dun "Poder Galego" -lexislativo, executivo e xudicial- con "Autonomía integral" dentro dun pacto federal-confederal -"Federación da Ibéria" aberta a "chegar á federación con Portugal".
No outro eixo -o da estrutura social e o feitío das clases e grupos de estatus- o povo galego de entón segue a ser abrumadoramente rural, labrego e mariñeiro. No censo do 1920, a poboación urbá non chega ao 13%, do cal o 8% corresponde ás sete maiores cidades: o resto é rural. E na estrutura da poboación activa, só o 7% está ocupado no sector "secundário" -industria, oficios e construción: eis a dimensión máxima da clase "obreira"- e o 10% no "terciario" -os servizos: eis o recinto do proletariado non "industrial". Así que o "mundo" labrego e mariñeiro abrangue o 83% da poboación activa -que, na feminina, chega ao 85% . E se excluímos as sete cidades consabidas, o "secundario" e o "terciario" caen ao 5% cada un: o 90% ocúpano as actividades agrarias e mariñeiras. Só no espazo social desas cidades muda nidiamente esa estrutura, naturalmente: 30% no "secundario" -por certo, chega ao 39% nas mulleres: eis a pegada da forza de traballo feminina nas conservas e noutras industrias do mar. Mais daquela as cidades -xa dixen- só abranguen o 8% da poboación galega total. E os labregos inda son maormente foreiros: a "redencion" dos foros abriráse coa lei do 1926. De xeito que na problemática sempiterna do "mundo" labrego-mariñeiro, e máis logo do complexo mar-industrial, van gravitar os eixos programáticos das reivindicacións nacionalistas no eido socioeconómico: na emigración, na terra... -ou na famosa custión do "arancel".
Porén, no espazo ideolóxico do movemento emancipador xa agrelaran diverxencias, tanto a respeito da custión nacional coma da conceición social, que tendían a esgazalo en -digámolo así- unha "esquerda" e unha "dereita". Simplificadamente: nunha liña "Murguía" e nunha liña "Brañas". "Nacionalismo" versus "rexionalismo", por unha banda e, pola outra, "republicanismo democrático progresista" versus "tradicionalismo social-católico". E esa dobre tensión dialética vai marcar o proceso "constituinte" do nacionalismo esplícito nas Irmandades e a Asemblea de Lugo.
Beramendi sintetízao nunha certeira diagnose -e millor será cederlle eiquí a palabra. "Por un lado -esprica- enfrontábanse os novos nacionalistas cos vellos rexionalistas que non querían dar o salto (de) asumir que Galicia era unha nación e España só un estado plurinacional. (...) Por outro lado, a tendencia maioritaria de orientación democrática e filorrepublicana diferenciábase claramente da minoritaria do tradicionalismo socialcatólico. O proceso de transición, que culmina precisamente nesta asambleia (de Lugo), sáldase coa definición nidiamente nacionalista das Irmandades (...). En cambio, as diferencias entre esquerda e dereita (...) fican aparcadas en nome dunha unidade imprescindible para a consolidación do movemento. Con todo, o tenor deste manifesto-programa indica o predominio dos demócratas sobre os tradicionalistas na definición do nacionalismo pois, no que atinxe ás características básicas do sistema político que se preconiza, estamos perante un proxecto moi avanzado para o seu tempo, que postula unha democracia representativa moderna, daquela non existente en ningún país europeo e menos aínda na España da Restauración: voto para a muller, representación proporcional, erradicación do clientelismo"...-e así seguido.
Mais o esgazamento desa "unidade imprescindible" vaise producir axiña, e frustrar así a andaina política cara a hexemonía na conciencia social do país durante todo o decenio dos vintes. Só o inxente labor sociocultural nucleado arredor da "Xeración Nós" dotará ao movemento nacionalista dun patrimonio e un prestixio inteleitual, ideolóxico e moral decisivos para a etapa seguinte. E só a caída da monarquía española e a reunificación nacionalista no Partido Galeguista permitirán pór políticamente en valor ese patrimonio e dar un salto sen precedentes no proceso de autodeterminación. O Anteproxecto de Estatuto redactado polo SEG na primavera do 1931 xa non vai falar de Poder Galego, senón esplícitamente de Estado Galego: un "Estado libre" nunha "República Federal Española", cun deseño de poderes e potestades que abranguen inclusive o rexime da Administración local e unha Facenda pública con soberanía fiscal cáseque completa. E o Partido Galeguista vaise configurar como unha formación interclasista co centro de gravedade orientado cara o conxunto das clases populares, un cerebro colectivo nutrido do milloriño da "inteligentsia" do país, e unha estrutura radicalmente democrática de base asemblearia: en realidade, ven ser unha frente plural sub specie formalmente partidaria.

II. ...no actual nacionalismo galego (IV)
Todo muda de sócato coa brutal irrupción de "Atila en Galiza" no vran do 1936, que impón polo terror un rexime totalitario, o do fascismo franquista, que vai durar nada menos ca catro decénios -cáseque a metade do "longo século xx". Todo muda súpetamente en traxedia para o movemento emancipador da nación galega e para o povo galego mesmo. Para o común do povo: xenocidio inda hoxe non recoñecido, pavura inda até hai pouco non sandada, memoria inda agora non restaurada -e longuísimo confinamento no silenzo, no atraso e no auto-odio. Para o nacionalismo, e máis para a esquerda transformadora, mesmo tamén para o resto das orgaizacións republicáns: exterminio das redes de cadros políticos, sociais e culturais por eliminación física, exilio, cadea, "depuración" -ou simples amordazamento e redución á impotencia dos supervivintes. Un povo derrotado, aferrollado e empavorecido, socialmente retrotraído a varios decenios atrás na sua historia; un tecido democrático escalazado e esfiachado, coas suas elites políticas esfrangulladas: só a guerrilla antifascista galega resiste no maquis neses negros anos da feroz post-guerra española e da II Guerra mundial.
No exilio, o nacionalismo vaise reorgaizar de imediato e manter unha intensa actividade combativa, unido arredor do liderado de Castelao que presidirá o Consello de Galiza e reactivará o Galeuzca. No interior, os supervivintes do PG comezan a buligar na clandestinidade desque a traxectoria do conflito bélico bascula a favor dos "aliados". Nesa etapa, fascismo e anti-fascismo, ou totalitarismo e democracia, son os dous "mundos" mortalmente confrontados. Na sua concreción doméstica, tanto no exilio coma no interior, o nacionalismo galego está inserido no "mundo" republicán antitético do rexime franquista. Deica a treizón dos "aliados" oucidentais e o comenzo da "guerra fría", que provocarán duas fracturas de graves consecuencias. Unha no universo republicán, protagonizada polos anticomunistas -que Castelao e o nacionalismo do exilio non comparten. Outra no eido do Partido Galeguista, antre o exilio e o interior -que conducirá, morto Castelao, á ruptura dos do interior co Consello de Galiza, á auto-disolución do PG, á deriva anticomunista, e á sustitución do nacionalismo político polo "galeguismo" cultural -tal coma un malfadado retorno do síndrome dos anos vintes nun contexto diferente, mais con análogo destrago político para as urxencias da emancipación social e nacional do povo galego, ou sexa, a metafórica "ruda adversidade urxente" do verso pondalián que eu invocaría anos despois no frontispicio do Atraso.
Vai ser a primeira xeración moza posterior á guerra de España a que reate co activismo nacionalista na instancia política estrita, rematado o decenio dos cincuenta, coa convocatoria constituínte do Consello da Mocedade -por iniciativa, compre dicilo, do exilio, que envía a Moreda, e dos segmentos máis rotundamente nacionalistas, mesmo "arredistas", e de xinea marxista como, no interior, os "Brais Pinto". O proxecto latente consistiría nunha a xeito de frente ampla nacionalista e antifascista, con gravitación na esquerda, e máis emparentada co frentismo dos movementos de liberación nacional anticoloniais ca cos vellos frentepopulismos europeus de pre-guerra. Mais é tamén o intre en que emergulla -en boa medida como resposta a esa iniciativa- o deseño piñeirán de reproducir, no espazo "galeguista", o modelo dual socialdemócrata-democristián imperante na Europa oucidental -con exclusión, portanto, da esquerda marxista-comunista: diría eu que ven ser algo análogo ao esquema orixinario dos "dous mundos", só que invertido.
De xeito que o "piñeirismo" irrumpe no Consello da Mocedade -que fende nada máis nacer. A seguida, do proxecto inspirador do CdaM xurdirá a UPG, e o deseño piñeirán parirá o inicial PSG -a pata democristián nunca chegará a camiñar. A consecuencia será un "mundo" galeguista-nacionalista internamente esgazado, tanto no eixo da contradición nacional -nacionalismo estrito versus simples galeguismo federalista- canto no das contradicións de clase -marxismo-leninismo en clave "terceiromundista" versus socialdemocracia de caste europea. E, para máis, ausente no espazo social burgués e pequeno-burgués: a insensata liquidación do PG máis a inexistencia da pata democristián do deseño piñeirista hanlle custar caro á nación galega na "transición" postfranquista -frustrada a alternativa da "creba democrática".
No entanto, a forza da razón e as evidencias da realidade social galega suscitan no PSG unha evolución ideolóxica e unha correlativa corrección de rumo político que o conducen, a finais dos sesenta, a unha reformulación dos seus principios e máis á posta en común coa UPG dalgunhas teses diagnósticas cardinais encol da patoloxía colonial da nación galega e dos vieiros políticos para a sua liberación: o novo documento de principios do PSG e máis a declaración ou manifesto conxunto UPG-PSG marcan o inicio dunha nova etapa nas relacións antre esas duas forzas nacionalistas, e conteñen tácitamente as bases para a sua recíproca colaboración na andaina emancipadora do povo galego, cun reparto de roles complementarios tanto no escenário galego canto no estatal e no internacional. Ábrese así un proceso de vertebración do espazo nacionalista na esquerda, con actividade compartida ou combinada na frente cultural e nos movementos e plataformas cívicas e sociais, que desembocará na constitución do CFPG (Consello de Forzas Políticas Galegas) no horizonte da "creba democrática" co rexime franquista. Semella daquela que, no contexto desa "creba", a esquerda indíxena así artellada vaise abastar para abranguer o "mundo" nacionalista galego ao completo e garantir -en enunciado do CFPG- a "participación da nación galega nun pacto federal" constituinte, ex novo, dun Estado español plurinacional.
Mais seica os fados políticos non estaban polo labor. Na encrucillada estatal, a rupturista creba democrática popular foi sabotada polos celestiais poderes imperiais, atreizoada polos grandes partidos ao seu servizo, e suplantada polo menú precociñado da "reforma política" pactada co franquismo. E no ámbito doméstico galego, unha crise interna na cúpula da UPG saldouse coa defenestración do seu xa histórico líder Méndez Ferrin e a sua equipa, o ascenso ao poder dos malchamados "coroneles", e un brusco cambio de rumo na política de alianzas -que esnaquizou o CFPG. O modelo informalmente frentista que permitira artellar o nacionalismo de esquerdas foi sustituído, con algúns aditamentos ad hoc, polo do vello frentepopulismo comandado pola correspondente formación M-L coa esclusiva da sua direición ideolóxico-política -neste caso a UPG, claro é. E a estadea do ancestral ideoloxema dos "dous mundos" fixo a sua reaparición -nunha singular metamorfose. No eixo da custión nacional, só o da UPG era nacionalismo auténtico, só o da UPG era "patriótico". E no da custión de clase(s), só a UPG era esquerda real, só a UPG representaba ao proletariado. E nese "mundo" de duas dimensións, a U era o centro, coma o punto sobre o plano de Kandinsky: o espazo esterior a il, ou se sometía ao seu campo de gravitación, ou disiparíase transformado en póo cósmico. O PSG era "beirismo" seudonacionalista. O MCG españolismo seudomaoísta. E o resto, nada máis que amorfa "masa reacionária". É un dicir meu, a xeito de simplificación -se cadra abusiva, pero veraz. Como a caricatura, que non constitue un retrato, pro identifica á persoaxe -tal, por caso, os Cincuenta homes por dez reás de Castelao.
Rematada esa romería, pasado pola porta o sol da "creba" española sen entrar, no lusco-fusco da transición precociñada, o panorama do nacionalismo asemellábase ao dun arquipélago... gulag. Só o exercizo colectivo de xenerosidade e lucidez -e patriotismo, iste si- que permitíu fundar o BNG, ía reconstruir pontes antre as illas do arquipélago e re-artellar o esnaquizado "mundo" nacionalista nunha arquiteitura frentista de nova formulación -mais con raigañas nas orixes, aló polo ano setenta, cando da famosa declaración conxunta... UPG-PSG.

II. ... no actual nacionalismo galego (V)
Dicíavos o día pasado que o exercizo colectivo de xenerosidade e lucidez -e patriotismo- que enxendrou e paríu o BNG, no 1982, permitíu reconstruir e artellar o "mundo" nacionalista galego nunha arquiteitura frentista de nova formulación. Esa formulación concebía a frente como a estrutura global dun movemento emancipador que operaba acompasada e combinadamente en dous planos ou níveis: o da "sociedade civil" e o da "sociedade política" -no senso gramscián desas duas nocións. No primeiro operaba unha polimorfa rede de movementos e orgaizacións sociais e cívicas que constituían o centro de gravedade da arquiteitura frentista e os motores do proceso sociopolítico de emancipación nacional e social. O segundo era o campo de actuación da frente política no senso estrito, da orgaización responsábel de trasladar á instancia política o proxecto político do movemento emancipador: o BNG.
Permitídeme agora recurrir a unha imaxe sinxela -e portanto simplificadora. O plano desa arquiteitura frentista podería equipararse ao deseño dun leque aberto e despregado en círculo, cunha serie de segmentos dispostos radialmente, inanque con desiguais lonxitudes de arco. O leque no seu conxunto definiría o espazo abranguíbel polo "proxecto común" da frente -ou sexa, o proxecto de liberación nacional e social- tanto na dimensión sociolóxica canto na ideolóxico-política. Os distintos segmentos radiais dese abano identificarían as diferentes leituras do "proxecto común" aportadas polos diversos retrincos do tecido sociolóxico -dada a estrutura de clases sociais e grupos de estatus da nación- así como as, en principio correlativas, formulacións ideolóxico-políticas específicas -encarnadas en partidos e/ou colectivos integrados na frente. Mais todas elas converxerían cara o centro, definido polos principios fundacionais do BNG -os que, ademáis, identificarían por sí sós ao segmento máis amplo do leque: o da militancia non adscrita a ningún dos colectivos orgaizados existentes dentro da frente.
Porén, resulta evidente que, no límite, a apertura máxima do leque frentista nunca podería, nen teórica nen práticamente, completar o círculo: sempre ficarían fóra os segmentos sociais correspondentes ás oligarquías, á burguesía emisaria do poder colonial, aos inquilinos da rede institucional dese mesmo poder, e asimesmo os sectores ideolóxico-políticos reacionários e/ou irredutibelmente españolistas -é dicir, as estremas marcadas polos dous eixos de contradicións antagónicas, a nacional e a de clase, nun específico contexto de opresión colonial ou colonialismo "interno". Pero tamén resulta evidente que esa apertura máxima, de chegar a completarse, permitiría abranxer á imensa maioría social do povo galego, e en todo caso ao conxunto completo das suas "camadas populares", nunha alianza de clases vertebrada arredor do proceso de autodeterminación da nación galega.
En contraste con ese deseño -se me permitides abusar do recurso a imaxes sinxelas- o do "vello" frentepopulismo nacionalista operante no período da "transición" (en siglas: UPG-ANPG-BNPG) sería semellante a unha superposición de círculos concéntricos de diferente radio, que delimitarían espazos tanto máis próximos ao centro canto considerados máis conspicuamente aderidos e identificados co proxecto definido polo núcleo detentador do liderádego, tanto na dimensión da loita de clases canto na da liberación nacional-popular. E viceversa, claro é. Esas diferentes "distancias ao núcleo" marcarían, inevitábelmente, unha gradación de níves de confianza e fiabilidade dos sucesivos segmentos concéntricos, portanto unha xerarquización e en definitiva unha desigualdade interna de estatus na participación no proxecto e no seu proceso de execución.
O novo deseño do BNG permitía, ou millor dito propiciaba, e até en rigor requería, un artellamento democrático horizontal de iguais entre os diversos sectores sociais e ideolóxicos da frente, só modulado polo peso relativo en iniciativa ideolóxico-política e militancia de cada un diles -poisque a configuración dos órgaos internos a tódolos niveis, e máis os procesos de toma de decisións, non se operaban por cooptación entre os grupos orgaizados integrados na frente, senón por funcionamento asembleario da militancia do BNG como tal: iso daba lugar a unha democracia participativa directa ascendente -no canto dun "centralismo democrático" verticalmente dirixista- e máis a unha dialética de contraste plural de leituras, no marco dos principios fundacionais, finalmente converxentes nunha resultante de síntese na elaboración, desenvolvemento e concreción do "proxecto común". Por outra banda, a gama de segmentos do leque, radialmente orientados aos diferentes espazos captábeis para o proxecto frentista no universo socio-ideolóxico da nación, pero converxentes no espazo central dos principos básicos, arrequecía ese feitío plural e conferíalle ao conxunto, sen merma da sua consistencia medular, o potencial de penetración e difusión na sociedade necesario para camiñar cara a hexemonía: ou sexa -outravolta en termos gramsciáns invocados eiqui dias pasados- para se constituir nun "bloque histórico", motor e referente que suscita un "consentemento colectivo", unha asunción do seu proxecto alén os lindes do seu proprio espazo social e ideolóxico peculiar e xenuino. Noutras verbas: a antítese do esquema reducionista dos "dous mundos".
Mesmamente iso foi o que aconteceu ao longo de tres lustros, a dous niveis e en duas etapas. Na primeira delas -até o 1993- e a nivel interno, o bloque abríuse con novos segmentos engadidos aos fundacionais, é dicir, coa incorporación de grupos políticos inicialmente non integrados, até abranguer e artellar a cuase-totalidade do arquipélago nacionalista pre-existente nun amplo abano socio-ideolóxico co centro de gravedade na esquerda e no "soberanismo". Ao longo das duas, a nivel socio-político, a frente convirtiuse no catalizador de dous ámbitos combinados: o espazo social realmente democrático e o espazo cívico conscientemente galego. E a nivel socio-eleitoral, o leque ampliouse velozmente sen deixar espazo virtualmente ningún pola esquerda, a sua penetración no entramado social máis vivo e participativo do país deulle o liderado hexemónico no movemento asociativo, e o seu ascenso eleitoral tornouse mesmo vertixinoso até o remate do século nas diversas instancias da política institucional -maiormente na Cámara lexislativa galega e nos concellos, pro tamén nas Cortes do Estado e até, por sí só, no Parlamento da UE. No escenário galego, o BNG volveuse así o primordial motor protagonista da iniciativa política transformadora e emancipadora da nación, a forza política dotada de maior prestixio e credibilidade ética e ideolóxica, e pola mesma a máis respeitada pola opinión do común: convirtiuse en alternativa de poder para o goberno no marco institucional da autonomía galega.
Mais velaí que, nese intre, as tornas mudaron. Mudaron na contorna próxima e no contexto extra-nacional: a conversión do estado español nun "aznarato" -sarcásticamente bautismado así por J.L. Sampedro- cabeza de ponte do máis reacionario ultraliberalismo ianqui na Europa continental, e a correlativa cruzada do neofascista aznarismo contra as identidades e movementos políticos das nacións non españolas, exacerbada co belicismo xenófobo da banda de Bush a raíz do 11-S-2001. Mais, infortunadamente, mudaron tamén na dialética interna do BNG. Cóntovolo outro dia? -hoxe non vou poder... sen saírme da páxina.

II. ...no actual nacionalismo galego (e VI)
Na reviravolta do milenio -e non, abofé, por ningunha profecía milenarista- mudaron as tornas para o BNG no contexto externo -dicíavos "onte". Mais, infortunadamente, mudaron asimesmo na sua dialética interna -dicíavos tamén. Duas castes de frenómenos, ben diferentes inanque interactuantes, contribuiron primordialmente a esa mudanza interna -para mal. Os da primeira caste foron consecuencia do proprio éxito do BNG no eido da política institucional, é dicir, do seu veloz ascenso eleitoral, tanto nas institucións municipais canto na cámara lexislativa galega. En primeiro lugar, ese proceso sorbeu cada vez máis enerxías e efectivos humáns cara as funcións institucionais, en detrimento do traballo no seo da "sociedade civil" -poisque a militancia medraba proporcionalmente moito menos ca o apoio eleitoral e a correlativa presenza nas institucións políticas. Mais o tecido social era, por unha banda, o viveiro fornecedor de nova miliancia e, pola outra, a agra aberta para a proliferación do proxecto político estratéxico do nacionalismo, ou sexa, para o avance do proceso de emancipación social e nacional -que non cabía no corsé constitucional e estatutario. Eis, xa que logo, o primeiro problema a resolver: a prática institucional tornábase, a fortiori, "autonomista", mais compría que a loita política nas institucións autonómicas potenciase o avance no proxecto estratéxico que as transcendía, e para iso era preciso pór habelenciosamente ao seu servizo a praxe -discurso e acción- no marco institucional e revitalizar a rede de penetración social necesaria pra a sua difusión. Ora, mesmamente iso, a partir da revolta do milenio, deixouse progresivamente de o facer: a actividade política do BNG deu en escorar máis a cada pouco cara o costado dunha prática institucional autonomista e análoga á usual nos partidos convencionais, nunha deriva que o arredaba do roteiro marcado polo seu proxecto xenuino e da cidadanía máis ilusionadamente identificada con il.
Por outra banda -en segundo lugar- ese proceso eleitoralmente ascendente levara ao BNG a se convirtir en alternativa de governo autónomo -ao superar ao PSOE na cámara galega, no 1997- e a acceder ao governo de cinco das sete maiores cidades -nas municipais do 1999. Ese éxito municipal disque -ou considerouse que- situaba ao BNG na rampla de lanzamento cara a Xunta, mais en realidade esas novas responsabilidades institucionais púñano de imediato perante a coñecida disxuntiva de "xestionar" ou "transformar" o existente -ou acertar na acaída combinación deses dous elementos de oposta natureza, correlacionados respeitivamente coas constricións do marco institucional e as esixencias do proxecto político emancipador. E esa mesma disxuntiva -só que en termos de máis grave dificuldade- pairaba no horizonte, aberto polo famoso "sorpasso", de acceso ao governo autónomo. Ora, infelizmente, non foi ese problema, nen os seus derivados ou concatenados, o centro de gravedade da dialética interna suscitada pola nova posición do BNG no nível da política institucional. Foino a metamorfose do abano de diversas leituras converxentes do proxecto político da frente, ligadas polo principio sobranceiro da cooperación solidária na tarefa común, nun mosaico de desiguais campos de forzas en competición por acadaren cadansúas posicións proveitosas na agra institucional -e velaí a segunda caste de fenómenos causantes da referida mudanza interna... para mal.
Nesa metamorfose interna tivo un rol determinante a executoria do núcleo dirixente da UPG. En parte, coido eu, pola sua leitura pesimista do escenário político tanto intra coma extra-nacional -traducindo un comprensíbel "pesimismo da razón" nun improcedente "pesimismo da vontade"- e en parte, coido eu tamén, pola índole ideolóxico-política desa formación -unha deriva dos constructos M-L da que existen abondas mostras en diferentes contextos na historia do pasado século, na que a perda de referentes e o esluimento dos idearios matriciais confínannos na sua peculiar concepción dos aparellos de poder e o seu control, nunha sucesiva suplantación da clase revolucionaria polo seu partido, e diste pola sua cúpula. O primeiro factor conduciuna a unha estratexia defensiva de "terra queimada" e encastelamento nas cidadelas do territorio nacionalista, coa auto-proclamación como baluarte senlleiro do "patriotismo" dentro da frente e máis a conseguinte avaliación pexorativa do resto dos seus segmentos. O segundo impelíuna a tentar controlar o aparato orgaizativo da frente para acadar así o control da sua presencia e actuación na política institucional.
Esa tendencia, relativamente aletargada durante os felices anos de "viño e froles", reactivouse -"espertou do seu sono"- coa conversión do BNG en alternativa de governo galego, agudizouse co brusco salto adiante no poder municipal, exacerbouse co impacto da involución política no "aznarato" e no escenario internacional, e transformouse en ofensiva interna sen reparos após o fracaso do 2001 en chegarmos á Xunta. Semellante executória, desque foi percibida polos restantes grupos orgaizados dentro da frente, contribuíu a suscitar a metamorfose antes referida, que convirtiu aos máis diles -non todos- en cativos "lobies" ou grupos de presión en percura dun lugar ao sol da U, ou á contra dela -dinámica que ela soubo manexar con habelencia, compre dicilo, para os seus fins. O proceso así conducido lograría reconverter, subrepticiamente, o anovador deseño frentista en leque, xenuino do BNG, na sucesión de círculos concéntricos da vella xeometría frentepopulista precedente. Ou se cadra -coa inestimábel colaboración doutros grupos de cadros dirixentes- transformalo nalgo así como un partido proteiforme -en diversas "correntes" ou "sensibilidades"- con outro partido no seu núcleo -iste, en troques, fundido dunha peza en aceiro "corten". En calquera dos casos, reinstaurar o "centralismo democrático" vertical en sustitución da democracia participativa horizontal de base asemblearia, e a bisección asimérica en maioría e minorías no canto do pluralismo igualitario e operante por respeito recíproco e consenso. Non compre dicir que a metodoloxía seguida para lograr parella metamorfose resultou análoga, en principios e resultados, á famosa terapia aplicada polos médicos do antigo rexime aos pacientes afectados por doenzas infeciosas, que sangaban ao enfermo pra lle extraer os "humores pezoñentos" causantes das calenturas -e poucos sobrevivían a semellante tratamento, claro está. Non. Non riades, que o conto é triste, non si?.
De xeito que a estadea do ideoloxema dos "dous mundos" fixo outravolta reaparición. E nunha versión máis insidiosa e corrosiva, poisque operaba no interior do recinto da propria frente, corroía os vencellos da confianza recíproca indispensábel para manter a coesión entre os diversos sectores ideolóxicos, esmendrellaba o "proxecto común" e esgazaba o corpo militante en dous segmentos xerarquizados: o núcleo "patriótico" e "obreirista" constituído na sua cabeza, e o resto, progresivamente considerado e tratado como "fofo", inconsistente e só valedeiro para recibir, acatar e executar as direitrices e consignas transmitidas por un aparato verticalizado que a cabeza controlaba virtualmente en exclusiva. A supresión do dereito dos militantes de base a participaren direitamente, con voz e voto, nas asembleas nacionais da frente, púxolle o ramo ao proceso de de-construción do deseño fundacional do BNG baseado na democracia horizontal participativa -ou sexa, no principio da "fraternidade".
O resultado foi, claro está, o esclerosamento do sistema arterial do Bloque e a correlativa perda de criatividade e capacidade de liderádego ideolóxico, político e social verbo do común cidadán da nación. Fenómenos moi axiña traducidos na progresiva perda do prestixio e ascendente referencial sobre os espazos cívicos e sociais adxacentes ao eido soarengo do BNG -ou sexa, o máis preciado patrimonio acumulado nos tres lustros precedentes polo nacionalismo galego, a bagaxe máis valiosa para gavearmos no costento camiño cara a hexemonía. Alá vai a rebolos costa abaixo pola aba do monte, coma no mito de Sísifo. Mais non é mito, non hai meigallo. Hai teimudez sectaria, como a do Lassalle outrora denunciada por Marx, século e meio atrás. Hai, portanto, responsábeis, malia que eludan e enmascaren esa sua responsabilidade. Dos que, ensimesmados e ensoberbecidos, esqueceron que é o povo -galego- quen máis ordena. O povo, e non os seus pretensamente infalíbeis intérpretes omniscientes. Alá iles: non quixera eu estar no seu pelexo. Non, abofé.

O ocaso do poder de La Voz?

2010-05-10T22:43:00.001+02:00

Marcos

La Voz de Galicia está a piques de saír do reducido 'clube' de cabeceiras que no Estado Español distribúen máis de cen mil exemplares cada día. A súa difusión (102.858 exemplares diarios no 2008) leva anos experimentando continuos descensos, dende a marca acadada en 2002 coa crise do Prestige, cando superou os 111 mil. Ademais, nos últimos anos, o xornal mantívose por riba da liña simbólica dos 'cen mil' unicamente a costa de aumentar os mecanismos de difusión atípica, que pasaron de significar o 4.93% en 2004 a ser o 10.4% en 2007. La Voz distribúe, ademais, máis de sete de cada dez xornais na provincia da Coruña, o que fai discutible a afirmación de que se trata dun medio de alcance 'rexional' ou 'galego', como se defende dende Sabón.
O xornal de Santiago Rey atravesa dificultades económicas. Aos seus problemas tradicionais, provocados por unha estrutura sobredimensionada formada por doce delegacións e doce edicións distintas, únense o descenso de vendas e de publicidade, común a todas as cabeceiras, e, a maiores, dúas necesidades económicas específicas. Por unha banda, La Voz debe poñer en marcha a súa canle autonómica de TDT, concedida polo goberno de Manuel Fraga en 2005, un forte investimento económico ao que non pode facer fronte neste momento. Pola outra, o xornal ten que adquirir unha nova rotativa, un gasto de varios millóns de euros. La Voz quere que a Xunta achegue unha parte importante destes cartos, como xa o fixo en etapas anteriores, e de seguro que o xornal utilizará toda a súa capacidade de presión e influencia para conseguilo.
Estes problemas económicos xa están tendo consecuencias para os traballadores. Hai uns meses a empresa propúxolles aos redactores unha revisión do convenio laboral que incluía unha 'oferta' de redución dun tres por cento nas nóminas e a ameaza de que se o convenio era rexeitado o xornal tería que desfacerse duns cincuenta traballadores. Os sindicatos con representación nos distintos comités de empresa aceptaron o 'preacordo de medidas transitorias anticrise 2009-2012', que foi refrendado polo 78% dos traballadores, co obxectivo, segundo Comisións Obreiras, de “seguir remando todos juntos en estos difíciles momentos, sin perder a nadie por el camino”. Porén, a actitude dos sindicatos foi criticada por moitos traballadores, que ven na aceptación da redución salarial proposta polo empresa un primeiro paso para futuros recortes.
Boa parte do actual dominio de La Voz pode explicarse por un feito xeracional, produto do compromiso coa democracia que o xornal demostrou entre 1969 e 1977 baixo a dirección de Francisco Pillado. Nese período La Voz deulles voz ás forzas da oposición, o xornal corría de man en man entre os obreiros de Vigo e Ferrol e entre os estudantes de Compostela, e foron varias as multas que o Ministerio de Información lle impuxo; de feito, o propio Manuel Fraga tiña prohibida a entrada no xornal por orde de Pillado. Os lectores que agora teñen entre corenta e sesenta anos gardan dese período a imaxe de La Voz como un medio comprometido co país e progresista, en oposición á prensa local de cada cidade, máis conservadora. Este grupo xeracional é o que hoxe ocupa os principais postos de responsabilidade, e é ademais o que en maior medida merca prensa en papel.
Despois chegou a loita pola capitalidade, na que La Voz, como xornal coruñés que é, tomou partido “volcanicamente” pola cidade herculina. E chegou tamén o poder autonómico e con el a decisión da empresa de tomar as rendas da información política galega e de limitar a autonomía da que até aquel momento gozaran os xornalistas. Este proceso, que afectou a todas as cabeceiras do país, completouse cando as empresas de información se converteron en empresas multimedia, o que aumentou aínda máis o control que os editores querían ter sobre as decisións xornalísticas. La Voz quere influír na política galega dende a cidade da Coruña, actuando como instrumento dos grupos de poder locais, empresariais (Inditex, Jove, Castellanos...) e financeiros (Caixa Galicia e Banco Pastor). Perdida a loita pola capitalidade nos anos oitenta, unha derrota que aínda doe, as elites coruñesas buscan liderar Galicia en beneficio propio, marcando o ritmo das decisións políticas e a axenda informativa, da mesma maneira que as elites madrileñas e os medios de comunicación da capital do Estado fan cos políticos e a prensa 'de provincias'.
Na última campaña electoral La Voz abandonou a aparente neutralidade política que mantiña para lanzarse a un ataque contra o goberno bipartito, unha acción da que saíu triunfante, colocando a Alberto Núñez Feijoo no poder e deixando patente a súa innegable capacidade de influencia política na provincia da Coruña. Pode que os problemas económicos da empresa de Santiago Rey sexan a orixe da campaña que encetou contra o Bipartito, pero nesta batalla, na que Touriño e Quintana perderon o goberno, La Voz tamén acabou ferida, espida fronte aos seus lectores máis fieis. Se cadra a deserción non é inmediata, pero despois do 1 de marzo para moitos, aínda que o sigan mercando a diario, La Voz xa non é o xornal que os representa.

("O Xornal" nº 5, voceiro da Central Unitaria de Traballadores)

Encol da crise: diagnose e alternativas

2010-04-25T16:41:00.005+02:00

Xosé Manuel Beiras

I. Diagnose da crise (I)
II. Diagnose da crise (II)
III. Diagnose da crise (III)

IV. Diagnose da crise (IV)

Algúns amigos suxeríronme que transvasase a este meu espazo no GH a prédica que botei días pasados na sesión de clausura da XXVII edición da Semana de Filosofía de Pontevedra, ese miragre de acontecemento cultural que levan todo ese tempo -máis dun cuarto de século xa- a orgaizar anualmente ese fato de exemplares activistas inteleituais, ou activos inteleituais exemplarmente comprometidos, que integran a Aula Castelao de Filosofia. Dubidei, e mesmo de primeiras recuseime facerlles caso. Para empezar, por preguiza: non tiña escrita esa prédica, só un guión. Logo, e sobre todo, por razóns de método: esta miña sección non é unha cátedra de "universidade a distancia" onde desenvolver unha temática de ciencias sociais de xeito sistemático e rigoroso cara un alumnado obrigado a debullar nocións formuladas na correspondente metalinguaxe científica -mais, porén, ise fora o enfoque que lle eu dera á miña intervención na Semana de Filosofía, por congruencia coa sua índole e respeito aos orgaizadores e participantes. Finalmente porque, a esta altura da miña andaina, padezo a desacougante impresión de que o que fago, digo ou escribo públicamente só val pra que conste que o fixen, escribin ou dixen, e non para contribuir a mudar o escandalosamente aberrante estado de cousas no sistema social que nos cadrou padecer -mais, porén, isto último é o único que me interesaría, a única arela que me resta, a fame do imposíbel que aínda me devora: poisque o meu narcisismo esmorece a cada pouco conforme me volvo máis vello. Daquela, fronte á consciencia desa miña impotencia perante o drama que estamos a vivir, o único desafogo que me alivia un chisco non é dar leicións, senón botar petardos tan sequer verbais. Velaí.
Inda así, o impenitente rabudo que se acobilla no meu ser reviróuseme e obrigoume a facer caso das suxerencias amigas e asumir o risco que conlevan. Vou, xa que logo, tentar debullar convosco a mazaroca da crise. Fatalmente, algunhas das cousas que vos conte ou diga hanvos soar a repetidas. Algunhas outras resultaránvos aborrecedoras. E nen sequer sei cántas entregas vai durar isto. Mais, desque aborrezades, mandaime parar, e obedecerei no intre: non é o comandante, senón o povo, "quen máis ordena" -como cantara o Zeca Afonso e eu sigo a acreditar.

*****

I. Diagnose da crise (I)
Na procura dunha diagnose, comecemos pola índole ou natureza da crise. Que non é a que parece, non consiste nos síntomas nos que se manifesta -como non consiste na calentura a índole dunha pulmonía- senón na doenza do corpo social que xenera eses síntomas -tais coma o estoupido da burbulla financeira ou da inmobiliaria, ou a proliferación do desemprego. Nen tampouco comezou a crise cando eclosionaron eses síntomas: pola contra, viña de ben atrás. Non comezou no 2008, cando "súpetamente" rebentaron os grandes xigantes financeiros no mercado bursátil de Wall Street -é dicir, cando infartou o corazón financeiro do imperio e colapsou o fluxo arterial todo do sistema. Nen sequer tampouco cando dos seus precedentes infartos abdominais, digámolo así: os estoupidos de "burbullas financeiras" -en termos de Brenner- en áreas máis periféricas, como a crise mexicana de comenzos dos noventa, recén estreada a flamante área de libre comercio co Canadá e os USA, ou a dos "dragóns" asiáticos pouco despois. Non. A crise de "longa duración" comezou cara 1973, cando se colapsou o proceso de expansión constantemente acelerada dos tres decenios precedentes, acadou o climax a progresiva exacerbación das "rivalidades inter-estatais" da economía da metrópole imperial ianqui coas das submetrópoles europeu-oucidental e xaponesa, e os mercados de euro-dólares e petro-dólares fixeron estoupar o sistema monetario internacional (SMI) construído en Bretton Woods (1945) co dólar como patrón divisa-ouro, e Nixon suprimiu (1972), pola sua realísima conta, a convertibilidade do dólar en ouro, porque as reservas de Fort Nox non daban para atender as obrigas inerentes ao rol atribuído polo SMI a esa divisa como patrón convertíbel. Estralou así unha crise "de sobre-acumulación" -ou sexa, de acumulación de capital excesiva a respeito das oportunidades de investimento e rendibilidade do capital adicional acumulado en novas actividades produtivas no sistema-mundo, ou sistema capitalista mundializado. E dende aquela ese sistema está en crise. Con fases diferentes e traxectoria ondulante en intermitentes alzas e baixas relativas -pero en crise constante até hoxe mesmo. Arrighi diría que 1973 marca a "crise-sinal" e 1978 a "crise-terminal" deste período crítico do sistema e máis do declive da hexemonía ianqui dentro dil -pero disto falareivos máis logo.
O caso é que, portanto, non se trata dunha crise "conxuntural" -ou sexa, dun punto de inflexión no ciclo curto da economía, dun desaxuste conxuntural entre o producido e o vendido, entre a oferta e a demanda globais, entre o "produto nacional" e o "gasto nacional". Non. Trátase, pola contra, dunha crise estrutural: son as estruturas cardinais do sistema-mundo as que entraron en crise cara 1973 e levan en crise dende aquela até hoxe -cun gradual e constante proceso de deterioro e metamorfose perversa. Adiántovos unha mostra: que os fluxos de capital en forma de diñeiro se desprazasen crecentemente dende as operacións produtivas na economìa real cara as operacións especulativas na economía monetaria, nos "mercados financeiros" -o que se deu en chamar a "finanzarización", e que á sua vez agravou cada vez máis o proceso crítico nas trabes mestras do sistema.
Tampouco se trata só da crise dun modelo de xestión da economía capitalista, dun modelo de "política económica": do modelo neo-liberal -eu prefiro chamalo ultra-liberal- entronizado polos "think-tanks" de Hayek, Milton Friedman e os seus "Chicago-boys", inventores da "doutrina do shock" e demiurgos do "capitalismo do desastre" -nas certeiras denominacións carimbadas por Naomi Klein. Certamente que ese modelo non só entrou en crise, senón que fracasou. É máis: ese modelo ven ser, en grande medida, o responsábel de que a crise encetada nos anos setenta, lonxe de ser resolta, desembocase no desastre que a humanidade leva tres decenios a padecer e que se agrava máis a cada pouco -desastre económico, social, cultural e ecolóxico. Pero o que está en crise é o proprio sistema-mundo capitalista ao que se lle aplicou ese modelo neo-liberal de xestión político-económica. Quero dicir que tampouco o modelo keynesián desterrado no seu día polos neo-liberais resolvería hoxe o problema estrutural que padece o sistema-mundo -nen sequer lograría por si só "reflotar" a economía do seu centro, das metrópoles do "norte", como recoñecen neo-keynesiáns tan acreditados como o Nobel Paul Krugman, por caso.
Podemos, xa que logo, chantar uns primeiros poios no noso roteiro cara unha diagnose global. Un: esta crise non é conxuntural, senón estrutural. Dous: a crise financeira non é máis ca unha manifestación desa profunda crise estrutural. Tres: a crise non comezou hai dous anos, co rebentón de Wall Street, senón hai sete lustros, a comenzos dos setenta. Catro: non está en crise só un modelo de xestión do sistema, senón o proprio sistema-mundo -en expresión de Wallerstein, Arrighi e os demáis que seguiron os pasos do grande Fernand Braudel, o definidor e analista da longue durée no proceso histórico de xestación, expansión e mundialización do capitalismo dende o albor da idade moderna: da sua conversión no modern world economic system, no sistema-mundo dentro do ciclo da modernidade. Estamos mergullados, portanto, nunha crise sistémica que atinxe á totalidade da estrutura global e a cada unha das suas instancias ou esferas: eis o que compre analisar para acadarmos unha diagnose certeira e completa.

II. Diagnose da crise (II)
Concluía o día pasado dicíndovos que estamos mergullados nunha crise sistémica que atinxe á totalidade da estrutura global e a cada unha das suas instancias ou esferas. Despréndese desta aseveración, se concordamos con ela, que a crise maniféstase e opera nos diferentes níveis estruturais do actual sistema-mundo -ou sexa, non só na base económica do sistema: non é só unha crise económica. Compre engadirmos agora que nen sequer se cinxe ao espazo socio-humano abranguido polo sistema mundializado, senón que sobarda os seus lindes e incide na sua contorna "natural": nos ecosistemas que artellan a biosfera do planeta Terra. A crise, xa que logo, reviste ou proxéctase asemade en varias diferentes dimensións. Resulta así unha desconcertante fasquía polimorfa e mutante da crise, como a das imaxes proxectadas polos espellos nun caleidoscopio, que dá a impresión de se tratar dunha serie de crises diferentes e mesmo inconexas -cando en rigor son, insisto, só diferentes níveis nos que opera e dimensións nas que se proxecta unha soa e mesma crise sistémica: a "crise unha e trina" á que irónicamente me teño referido xa nalgunha ocasión, parodiando o enigma teolóxico da trinidade. Mais cómpreme pasar do sarcasmo á necesaria espricación deses fenómenos.
A empezar polo lerio dos niveis estruturais. Vexámolo. O actual sistema-mundo constitue un conglomerado de formacións sociais artellado polo modo de produción capitalista, que ocupa nel unha posición e un rol dominantes. É neste senso no que se pode denominar capitalista ao sistema no seu conxunto, inda que en boa parte do seu espazo e das formacións sociais que o integran esteñan vixentes modos de produción non-capitalistas ou pre-capitalistas -primordialmente na periferia do sistema, mais non só: dende formas de comunismo primitivo en povos indíxenas, sociedades campesiñas con economías de susbsistencia, autoconsumo, troco ou produción simples de mercadurías, até formas socialistas ou de transición, con propiedade colectiva, cooperativa ou mesmo estatal dos medios de produción, e así seguido. En todo caso, para o que nos ocupa, o fenómeno determinante é o rol dominante do modo de produción capitalista, que impón o seu modelo de acumulación e de desenvolvemento a tódolos demáis existentes e ao conxunto de formacións sociais que integran o sistema-mundo. Eis por qué a crise do capitalismo se propaga, con diversas formas e degraos de incidencia, por práticamente tódolos recantos do sistema.
Ora, cada formación social -e portanto o proprio sistema- está estruturada en tres instancias ou níveis cardinais: a económica, a ideolóxica e a xurídico-política. A primeira constitue a "base real" da sociedade; as outras duas son as suas superestruturas. O artellamento das tres require que, entre elas, exista unha necesaria "correspondencia" -é dicir, unha indispensábel congruencia ou compatibilidade entre as suas respeitivas índoles: así, unhas formas feudais de aparellaxe ideolóxica e política son congruentes con relacións de servidume no modo de produción, pero incompatíbeis coas de traballo asalariado proprias do capitalismo, que require forza de traballo "libre" nun "mercado laboral". E outro tanto debe acontecer dentro da base económica, entre a forma e nível de orgaización das forzas produtivas -recursos, forza de traballo e medios de produción- e a das relacións de produción e distribución dos produtos, ou tamén entre a esfera da produción e a da circulación: así, o escravismo nas relacións de produción é incompatíbel co "industrialismo" ou "civilización industrial" na orgaización das forzas produtivas -e por iso, primordialmente, estralou a guerra de secesión nordeamericana, que non o foi por establecer unha igualdade racial que os negros aínda tardarían cen anos en conquerir, malia que os "federais" do norde industrial se abandeirasen coa ideoloxía "abolicionista" como coartada para facérenlles a guerra aos "confederais" do sul escravista. Mais disimulade por este impremeditado excurso peripatético.
Voltándomos ao rego, o caso é que a crise actual enxéndrase e estoura na instancia económica ou "base real" das formacións sociais do centro do sistema, pero, ademáis de esparexerse por todo il, implica e atinxe tamén ás duas instancias superestruturais, tanto a xurídico-polìtica -marco legal e aparello de estado- canto a ideolóxica -como o ideoloxema neo-ultra-liberal e o famoso "pensamento único", cos seus coñecidos mecanismos estupefacientes e de coerción ideolóxica. Instancias que, compre sinalalo, resultan implicadas tanto no impacto e "xestión" da crise dende que estoupa coma tamén xa na sua xénese e "deflagración" . Relembremos por caso, tocantes á instancia ideolóxica, a teimuda e sórdida angueira dos think tanks reaccionários da escola de Hayek e M.Friedman -os "evanxelistas do mercado", en certeira metáfora sarcástica de Keith Dixon- e dos ideólogos da xenocida "doutrina do shock" imperial. E, no que fai á instancia política, a fabricación do "pinochetazo" polo tandem Nixon-Kissinger, a supresión unilateral da convertibilidade do dólar, a imposición de tiránicos reximes militares ou de "transicións á española" -por só darmos mostras dos anos setenta.
Pero non se non trata só da implicación das instancias superestruturais no proceso crítico. O máis relevante é que ese proceso de crise desencadeado na base económica, ao cabo, pon en crise tamén ás superestruturas ideolóxica e política. Non outra cousa é o fracaso e o descrédito do modelo neo-liberal. Tampouco outra cousa é a grave crise de lexitimidade e representatividade "democrática" na que se achan as institucións do chamado "Estado de dereito", ou a demolición do Welfare-state e sustitución do "Estado providencia" polo "Estado penitencia" -en sarcasmo esta vez de Loïc Wacquant no seu lúcido e valente ensaio As prisións da miseria. Na trastenda destes fenómenos está a operarse un proceso que, de proseguir, conduce á crise da xa referida "correspondencia necesária" entre base económica e superestruturas ideolóxica e política -que, por certo, ten como correlativo fenómeno crítico o percibido polo común como "divorcio" entre a "sociedade civil" e o aparello de poder político. Históricamente, se a correspondencia entre base e superestrutura acada o punto límite da creba, ábrese unha transición sistémica de longa duración, na que se "remudan", digámolo así, as tres instancias das formacións sociais, e non só o modo de produción stricto sensu. Na historia europea, a transición do feudalismo ao capitalismo propriamente dito durou cousa de tres séculos (do Renacemento ao "século das luces") -ou inda máis se, como fan os seguidores de Braudel, situarmos o comenzo xa nas florecentes cidades-estado italiáns do XIII-XIV. Mais, en troques, no Xapón durou apenas meio século, só que arrincou moito máis tarde, ben andado xa o s. XIX -como elucidara o grande Paul Baran, hoxe cáseque esquecido.
Eu non son tan ousado como pra diagnosticar que estamos mergullados nunha transición desa caste. Mais si que ouso considerar evidente que o modelo de Estado "democrático" deseñado pola ilustración europea do XVIII e nacido coas subseguintes revolucións liberal-burguesas, o modelo "correspondente" á consolidación e expansión do capitalismo, ese modelo, digo, está obsoleto, deturpado e en proceso de descomposición. De aí que o esteñan tamén a maioría dos reximes políticos instalados no edificio institucional dese mesmo modelo. E tamén concordo con Antoni Domènech cando fala de "re-feudalización" na instancia ideolóxica e boa parte das pezas da xurídico-polìtica -e portanto na sua acción sobre a conciencia social e modos de relación da cidadanía, reconvertida en súbdita, ou "suxeita" por elas. De xeito que as superestruturas das formacións sociais que integran o actual sistema-mundo tamén están en crise. Mais, e qué dicirmos das construídas após a IIª Guerra Mundial para o "goberno" da "comunidade internacional" e o mantemento da paz universal?. Acaso non están en crise a ONU e demáis institucións e orgaísmos correlativos?. Podería a crise sistémica derivar en caos, como está a suceder, se esas superestruturas globais non estivesen en crise tamén elas?
Mais abonda por hoxe. Xa vos decatades que isto ven ser como tirar cereixas dun cesto: saen encerelladas unhas nas outras -e compre parar, sob pena de indixestión.

III. Diagnose da crise (III)
Se é que non vos indixestáchedes coa enchenta de cereixas do outro día, daquela proseguirei. E fareino pasándomos a examinar, sequer sexa ás apalpadas, as diferentes dimensións da crise. E digo ás apalpadas non porque esteñamos cegos, senón por termos que facer como fan os médicos, ou cando menos facían outrora, facíanos don Felipe, o noso médico de cando eu neno, que nos pousaba os dedos da sua man esquerda no bandullo e marteláballes nos cotenos cos da sua man dereita, e a min fascinábame o enigma desa operación, cómo diaño podería averiguar asi o que pasaba nas miñas tripas, que nen que tivese nos dedos raios equis, que aínda o do fonendo resultábame comprensibel, malia que cando me deixaba facer a proba a min, por enredar, eu non ouvía nada por moito que apretase a orella no chirimbolo, mais iso de darme cotenadas no bandullo non, iso non tiña espricación, pero o caso é que logo, polo que se vía nas resultas, acertabame no diagnóstico. Xa me ensarillei. A ver se recobro o fío.
O aparello ideolóxico do sistema funciona coma un caleidoscopio: o poder métenolo diante dos ollos e fainos ver a realidade através dil. Aplicado á crise, dixéravos, o seu xogo de espellos cria unha fantasmagoría de ilusións ópticas na que semella haber unha diversidade de crises: inmobiliaria, financeira, alimentar, enerxética, climática, e así seguido. Mais non hai tal. Se no canto de enredarmos co caleidoscopio apalpámoslle o bandullo á crise, descobriremos que esa confusa diversidade morfolóxica non é outra cousa ca o repertorio sintomático dunha crise sistémica que se manifesta e proxecta nas diferentes dimensións da realidade. Se reducimos esas dimensións ás tres do espazo euclidián, resultarános a crise "unha e trina" á que xa vos fixera alusión. O ollo clínico da Susan George, a autora do xenial Informe Lugano, fixera un lacónico enunciado desa trinidade: o diñeiro, a desigualdade, o clima. Podería parecervos unha simplificación abusiva, mais non é tal: esa tríada de siñificantes designa a síntese das tres primordiais dimensións da crise sistémica, a saber, a económica, a social e a ecolóxica -que eu prefiro, cando menos neste contexto, denominar "ecosistémica". Vaiamos por partes, logo, para debullarmos esa natureza "trinitaria" -ou digamos tridimensional, se sodes agnósticos- desta crise sistémica.

*****

A dimensión económica, primeiro -é dicir, na estrutura da base económica da sociedade. Pra empezar, na fase actual da mundialización capitalista -a da globalización ultra-liberal- exacérbase a contradición entre, por unha banda, as relacións técnicas de produción -os níveis de desenvolvemento tecnolóxico e de "socialización" das forzas produtivas- e, pola outra, as relacións sociais de produción e a sua forma xurídica -forza de traballo asalariada e excluída da propriedade (privada) dos medios de produción e das decisións sobre o seu uso. O primeiro fenómeno, no nível das forzas produtivas, requiriría a aplicación dunha lóxica e uns criterios sociais no aproveitamento dos recursos, no uso da teconoloxía e nas relacións laborais, mais o segundo impón a lóxica (depredadora) do capital e os criterios (mercantilistas) do lucro "individual". Unha mostra límite de mercantilización aberrante éo a dos bens definidos literal e semánticamente como "públicos" e como "sociais", cuxa "privatización" para convirtilos en mercadurías obxeto de compra-venda lucrativa constitue unha auténtica "contradictio in terminis": ensino, sanidade, cultura, seguridade e servizos sociais de toda caste. E unha mostra límite de apropriación e mercantilización "contra natura" de recursos naturais éo a da auga: nos meus tempos de estudante, os manuais académicos de economía, para ilustrar a definición dos "bens económicos" e contrapoñelos aos que non o eran, puñan mesmamente a auga como exemplo de "bens libres", ou sexa non económicos pola sua propria natureza -vivir para ver. Mais a exacerbación da dinámica contraditoria entre as relacións de produción capitalistas e o carácter das forzas produtivas no actual sistema-mundo compróbase tamén a respeito dos recursos normalmente definidos como económicos.
Poñamos por caso a chamada "crise enerxética", que se adoita vencellar ao esgotamento dos recursos enerxéticos fósiles. Eses recursos cada vez máis escasos son en rigor un ben social, patrimonio do común -para empezar, do común dos povos, case todos da periferia do sistema, onde os recursos están localizados- mais son obxeto de apropriación e depredación por empresas que operan co criterio do lucro "individual" e en rexime mercantil de dereito privado -inda que sexan xigantescas coporacións transnacionais. O mesmo ocorre coa propriedade e o control da tecnoloxía que, teóricamente, permitiría racionalizar socialmente o aproveitamento enerxético: invírtese perversamente a potencial "utilidade" do avance tecnolóxico, adquírense "patentes" para inutilizadas, "conxélase" a aplicación de fórmulas enerxéticas alternativas. E outro tanto acontece, mutatis mutandis, cos recursos "renovábeis" -enerxías hidráulica e eólica, mesmo a solar e a xeotérmica.
En Galiza temos xa meio século de amarga experiéncia dunhas e outras. Primeiro cos encoros. Logo cos xacementos de lignito. Despois tamén cos parques eólicos. Inda están por calcular os custes económicos, sociais e ecolóxicos cos que apandou o povo galego, e primordialmente o campesiñado, por mor do sistemático e sistemáticamente abusivo "aproveitamento hidroelétrico integral dos rios galegos". E cos que segue a apandar -como a aberrante falcatruada de Iberdrola nos canóns do Sil, coa delictiva complicidade dos poderes políticos locais, provinciais e autonómico. Os beneficios, en troques, si que é doado calcular a sua magnitude -e identificar aos beneficiarios. Sabíano ben as xentes labregas que, xa nos anos sesenta, loitaran na defensa do val de Castrelo de Miño, e logo, nos setenta, nas Ecncrobas, con Moncho Valcarce, o cura de Sésamo. E sabíano igualmente as xentes galegas do común que proclamaban nas mobilizacións que "esta Terra é nosa e non de Fenosa" -agora xa nen Fenosa é desta terra, senón do Gas Natural.
Eis as contradicións que determinan de raíz a caótica irracionalidade do actual sistema enerxético. Na instancia económica, o resultado directo é unha "crise enerxética" que ven ser irreversíbel dentro das coordenadas do actual sistema-mundo. Pero, alén desa dimensión, proxéctase asimesmo como un dos vectores causais máis determinantes das crises "ecolóxica" e "climática" -ou millor dito, das dimensións ecolóxica e climática da actual crise sistémica.
No entanto, para comprendermos a etioloxía da crise nesta sua dimensión económica, convén coñecer a lóxica do capital nas suas diferentes formas e as fontes da sua valorización e acumulación. Mais isto tentareino debullar convosco un algo outro dia: por hoxe abonda, digo eu.

IV. Diagnose da crise (IV)
Fora un poeta, e non un economista, quen escribira aquilo tan certo de que "solo el necio confunde valor con precio". Tan certo como que, por paradóxico que pareza, de necios está cheo o olimpo dos economistas ortodoxos, e máis as institucións políticas nas que aniñan os xestores que aplican ao pé da letra as receitas dictadas polos primeiros -de necios que incurren nesa necia confusión, claro é. Porque "valor" e "prezo" non só son fenómenos económicos totalmente diferentes, senón que funcionan como categorías antitéticas -e a transformación do un no outro supón un complexo proceso de mutación cualitativa e constitue un problema teórico ainda non cabalmente resolto.
O enguedello comenza co xogo dual das formas de valor que revisten os bens económicos. Por unha banda o seu "valor de uso", ou sexa, pra entendérmonos, a aptitude específica que ten cada un para unha determinada función económica -ao cabo, para satisfacer unha determinada necesidade: o centeo serve para alimentarse, a fouce pra seiturar o centeo, mais nen podes matar a fame cunha fouce nen podes facer a seitura cunha palla de centeo. Por outra banda o seu "valor de cámbio", ou sexa, pra intercambialo por outro en determinada proporción, e así resolver a sua ineptitude para un uso distinto de aquil para o que serve: ti tes centeo, pero precisas unha fouce, vas onda o ferreiro e trócaslle unha medida de centeo por unha fouce nova do trinque. Eis a troca. Ora, cando os intercámbeos tenden a xeneralizarse, fanse meiante o diñeiro: os bens circulan no "mercado", funcionan como "mercadurías", e a cantidade de diñeiro que expresa o equivalente do valor de cámbio de cada ben económico constitue o seu "prezo". Mais o diñeiro-prezo é só o equivalente dese valor de cámbio -non é o valor de cambio mesmo. E detrás do equivalente monetario está o equivalente real -o da proporción na que se intercambian cantidades distintas de dous produtos diferentes, coma na troca: "equis" varas de lenzo inglés por "zeta" mollos de viño portugués, no célebre exemplo de David Ricardo pra espricar os "prezos comparativos" no comercio inernacional -que por certo, se vivise e escribise un par de séculos antes, poñería o viño galego no seu exemplo, no canto do portugués, mais iste é outro lério.
Pero do que non é equivalente o prezo é do valor de uso: son antitéticos, porque o son as duas formas do valor dos bens, o de uso e o de cámbio. Cando eu era máis novo, adoitaba facerlles unha brincadeira irónica aos amigos que viñan pola nosa casa -agora xa perdín o humor. Se algún comentaba a beleza dun lenzo dun pintor amigo, poñamos por caso de Xosé Luis de Dios, eu ría e dicíalle: "Non se che ocorra dicir, e menos perguntarme, cánto pode "valer", porque non volves entrar nesta casa". O amigo ou amiga así interpelad@ ficaba estupefacto, lóxicamente: "E logo?" -marmuraba. "Pois éche moi sinxelo" -retrucáballe eu. "Se me dis que pode valer un millón -de pesetas, claro- estás a referirte aos cartos que me darían se o vendo. E se o vendo non poderei contemplalo e disfroitar desa beleza -nen ti tampouco cando volvas vir eiqui. Pero iso, podermos disfroitar desa beleza, é o valor dese lenzo. O outro pasa pola privación dese valor, ou sexa, pola sua perda, pola aniquilación do seu valor: os cartos son a sua antítese. E eu teño esas pinturas pola sua beleza e o pracer de contemplalas, ise é o seu valor, non os cartos que me dean por non podelas disfroitar. Os cadros de Van Gogh valían o mesmo cando il os pintaba e non daba vendido un só que cando agora se pagan cifras astronómicas por un diles, estamos?". Ben sei: o meu era un xogo capcioso. Mais diso se trataba: mostrar o disfraz capcioso que oculta a relación antitética entre valor de uso e de cámbio -o que tódolos días nos oculta ese ilusionista perverso chamado mercado.
Mais, agora que o penso, andaredes a perguntarvos: "e qué raio ten que ver isto todo coa crise?". Tedes razón: metinme por unha congostra que vai de revolta en revolta, entre toxeiras, e non se mira a onde leva. Mais si que leva á custión da crise. Inda máis: leva ao cerne da crise na dimensión económica -só que por camiño de carro, e non por autoestrada: por eses longos e enfestos arrodeos que son os arrodeos da razón. Non sei se inda quereredes acompañarme. Mais, se acaso si, pillarei logo un atallo.

*****

Nos procesos económicos capitalistas a xeración do valor acontece na esfera da produción -nos procesos produtivos- mais a sua realización ten lugar na esfera da circulación -nos "mercados". E tamén nos procesos produtivos se opera a metamorfose do valor de uso en valor (de cámbio) dos bens empregados para obter os "produtos". O capital que opera na esfera da circulación ten a forma de capital-diñeiro: é o capital denominado "bancario". O que o fai na da produción tena de capital-produtivo: é o capital denominado "industrial". A lóxica no proceso de circulación é empregar diñeiro pra adequirir unha mercaduría e vendela logo por unha suma de diñeiro meirande: facer así un "beneficio". A lóxica no proceso de produción é aplicar nil uns bens -medios de produción e forza de traballo- que teñen aptitude para seren transformados nun produto que teña máis valor ca o dos bens empregados nese proceso: eis a xeración do valor. Mais non é o capital quen pode xeralo: só a forza de traballo ten a aptitude para ser fonte desa xeración de valor, meiante o xogo entre o seu valor de uso -utilizala durante un tempo de traballo- e o seu valor de cambio: o salario -mais non vou tentar espricarvos isto eiqui.
A lóxica do capital é "realizar" un beneficio, e iso faino en diñeiro na esfera da circulación -no mercado. Mais só operando na da produción pode "valorizarse", pode detraer directamente o incremento de valor que logo transforma en beneficio ao vender o produto. Se só opera na circulación poderá obter beneficio a custe de que outros capitais perdan, mais non por "realizar", converter en diñeiro, un incremento de valor que só se xera na produción -agás que se aproprie do xerado en procesos produtivos non-capitalistas, como as esplotacións leiteiras labregas galegas, por caso, ou, por suposto, tódalas formacións precapitalistas da periféria do sistema espoliadas meiante a "troca desigual" analisada no seu dia polos Arghiri Emmanuel, Samir Amin e demáis.
De xeito que -simplificándomos- o sistema só funciona con "normalidade" se os beneficios que se fan na circulación das mercadurías -produtos- "realizan" máis-valor -plusvalía- xerado na produción. Alén das oscilacións dos prezos por desaxustes "normais" na mecánica dos mercados, a diverxencia entre xeración e realización do valor enxendra procesos de crise estrutural, porque responde a unha creba na lóxica cardinal do sistema. Ora, nos mercados financeiros, nos que opera o capital bancario -capital-diñeiro- é o diñeiro mesmo o que funciona como mercaduría, no canto de como simples equivalente do valor delas. Aí a lóxica do beneficio é "comprar" diñeiro con diñeiro pra "vendelo" por máis diñeiro: a sua disociación verbo do valor xerado na produción, na economía "real", acada aí o límite. Así que, cando a forma hexemónica do capital pasa a ser a do "capital-diñeiro", ou "bancario", tende a impór a sua lóxica específica sobor da do "capital-produtivo", ou "industrial", e "roubarlle" o máis-valor que iste, á sua vez, lle chuchara á forza de traballo no proceso produtivo. Lémbrome dos laios do empresariado industrial galego nunha comisión parlamentar especial de hai dous decenios, cando os tipos de interés estaban disparados a níveis proibitivos: queixábanse de que a banca se apropiaba dos beneficios que iles facían co seu "traballo" empresarial.
Se ademáis hai sobre-produción e sobre-acumulación, de xeito que reinvestir os capitais acumulados en actividades produtivas deixa de ser rendíbel, os capitais desprázanse a operar nos mercados financeiros: dedícanse á especulación. A crise está servida: aí xurde o fenómeno chamado "finanzarización" do sistema e abrollan as famosas "burbullas financeiras". Mais diso non teño espazo pra falarvos hoxe. Como no conto da boa pipa: queredes que volo conte o vindeiro domingo, ou estades fartos xa?

"Retrato do colonizado": retrincos e glosas

2010-04-04T10:54:00.004+02:00

Xosé Manuel Beiras

I. O bilingüismo colonial
II. A escola do colonizado
III. A amnésia cultural
VI. O colonizador
V. O colonizado e a historia
VI. Coda: A revolta do colonizado

I. O bilingüismo colonial
O colonizado só se salva do analfabetismo para cair no dualismo lingüístico. Mais poida que nen sequer teña esa sorte. A maioría dos colonizados nunca terá a oportunidade de sofrer os tormentos do bilingüismo colonial. Só poderá dispor da sua língua maternia, é dicir, dunha língua que non é escrita nen lida, que unicamente permite veiculizar a incerta e empobrecida cultura oral.
É certo que existen pequenos grupos de letrados que teiman en cultivar a língua do seu povo, en perpetuárena nos seus eruditos e sobardados esplendores. Mais esas formas sotís hai xa ben tempo que perderan os vencellos coa vida cotián, tornáranse incomprensíbeis para o home da rúa. O colonizado considéraas como reliquias, e considera a eses homes venerábeis coma sonámbulos que viven un soño antigo.
Se cando menos a língua propria permitise unha influéncia actual na vida da sociedade, se transitase polas oficinas da administración ou ordease o trafego postal! Mais nen sequer iso. Toda a burocrácia, toda a maxistratura, só comprenden e empregan a língua do colonizador. E o mesmo acontece cos marcos kilométricos, as sinalizacións, as placas das rúas e os recibos. Munido coa sua soa língua, o colonizado é un estranxeiro no seu proprio país.
No contexto colonial, o bilingüismo é necesário: é condición de toda a comunicación, de toda a cultura e de todo o progreso. Mais o colonizado bilingüe só se salva do isolamento para sofrer unha catástrofe cultural, que endexamáis poderá superar totalmente.
A non coincidéncia entre a língua vernácula e a língua cultural non é específica do colonizado. Mais o bilingüismo colonial non pode ser identificado con calquer outro dualismo lingüístico. A posesión de duas línguas non é só a posesión de dous utensilios: tamén é a participación en dous reinos síquicos e culturais. Ora, no noso caso, os dous universos simbolizados, correlativos ás duas línguas, están en conflito: son os universos do colonizador e do colonizado.
Por outra banda, a língua vernácula do colonizado, aquela que é alimentada polas suas sensacións, paixóns e soños, aquela na cal se liberan a tenrura e o abraio -enfin, aquela que recibe a meirande cárrega afectiva- ésa é mesmamente a menos valorizada. Non ten dignidade nen no país nen nas relacións entre os povos. Se o colonizado desexa unha profisión, acadar un posto, existir na cidade ou no mundo, primeiro de todo cómprelle someterse á língua dos seus señores, os colonizadores. No conflito lingüístico no que vive o colonizado, a sua língua propria é humillada e esmagada. E ese desprezo, obxectivamente fundado, il mesmo acaba por asumilo. Pola sua propria iniciativa, il afasta esa língua enferma, agóchallela aos estraños, e fai por aparentar sentirse a vontade só na língua do colonizador.
En resumo, o bilingüismo colonial non é nen unha dislexia, onde coexisten un idioma popular e unha língua de purista -ámbolos dous pertencentes a un idéntico universo afectivo- nen unha simples riqueza políglota, que se beneficia de teclas suplementares mais relativamente neutras: é un drama lingüístico.

*****

O texto que veño de transcribir para vós non é dun sociolingüista nacionalista galego radical do século pasado. Ben podería ser, mais non. É un retrinco tirado do Retrato do colonizado, do tunesino Albert Memmi: un clásico na escorrentía do pensamento desalienador que tánto contribuíu á gomariza de procesos africanos de auto-descolonización e liberación nacional dende meiados do s. XX. Os primeiros fragmentos do Retrato xa viran a luz en Les Temps Modernes, a famosa e extraordinária revista animada por figuras como Sartre e Merleau-Ponty, nos anos cincuenta, xusto en vésperas da guerra de Alxéria. O proprio Jean-Paul Sartre prologaría máis logo a edición francesa desa obra, na que Memmi realiza un fascinante xogo de espellos ao incluir nela o Retrato do colonizador e perfilar así os dous polos da relación antagónica constitutiva do fenómeno colonial, do "mecanismo cáseque fatal" que tende a reproducilo e perpetualo: "a situación colonial fabrica colonialistas do mesmo xeito que fabrica colonizados".
Cando, vai para cincuenta anos, eu descubrin o libro de Memmi, mirei nil, deformado só coma nun espello cóncavo valleinclanián, o "retrato" de nós mesmos, do "colonizado" na Galiza da miña infáncia e adolescéncia, for indíxena inocente ou cipaio colaboracionista -e tamén do "colonizador", for forasteiro ou "pied-noir". Extrapolación improcedente? Pois léde o que relata o proprio Memmi na edición francesa do 1966: "Despois dos colonizados esplícitos, os alxeriáns, os marroquinos, ou os negros de África, o libro comezou a ser recoñecido, reivindicado e utilizado por outros homes dominados dunha ou doutra maneira, como certos americanos do sul, os xaponeses ou os negros americanos. Os últimos en data foran os canadianos franceses, que me deran a honra de coidaren achar no meu libro numerosos esquemas da sua propria alienación".
A diagnose do conflito lingüístico contida no "retrinco" eiquí transcrito valería para caracterizar os nosos proprios síndromes. Para un leitor mozo de hoxe, que só teña vivéncias da Galiza actual, poida que algúns dos fenómenos aludidos nese texto lle resulten distantes e alleos á sua experiéncia social, ausentes na sua propria perceición da nosa realidade colectiva. Non así, en troques, para os que teñan memoria do vivido até o remate do franquismo. Menos aínda para a andaina colectiva do noso povo na história contemporánea, dende o tempo dos "Precursores" até a IIª República, dende a emigración "prá Habana" até a redención dos foros. Ou acaso os que "teimaban en cultivar a língua do seu povo" non eran vistos "como sonámbulos que viven un soño antigo". Ou acaso o idioma non fora reducido á soa condición de fala, e o povo analfabeto confinado na soa "cultura oral". Ou acaso non segue a ser aínda hoxe maioritariamente analfabeto no seu idioma proprio. Ou acaso cando Memmi di que "o colonizado é un estranxeiro no seu proprio país" non vos resoa literalmente o eco da rosalián "estranxeira na sua patria" e vos evoca conceitualmente que "a miña terra n"é miña, que hastra lle dan de prestado a beira por que camiña ó que naceu desdichado".
Pero inda máis: acaso esa historia é só pasado, acaso o conflito está resolto, acaso non remanece no presente? Acaso "a lingua propria" non "é humillada e esmagada" inda hoxe? Acaso o "conflito lingüístico no que vive o colonizado" galego non "acaba por asumilo il mesmo", non "fai por aparentar sentirse a vontade só na lingua do colonizador"? Cando dende as proprias institucións estatuídas para o "autogoverno" se desencadea unha feroz ofensiva contra a língua propria e os seus falantes, qué outra definición desa peste pode ser máis acaída cá de "biligüismo colonial"? Pergúntome eu.

II. A escola do colonizado
Cómo se transmite a herdanza dun povo? Pola educación que dá aos seus fillos, e pola língua, celeiro maravilloso incesantemente arrequecido por novas experiéncias. As tradicións e adquisicións, os costumes e as conquistas, os feitos e os actos das xeracións precedentes, son así legados e inscritos na história.
Ora, a grande maioría dos cativos colonizados vive na rua. E o que tiver a sorte de ser recibido nunha escola, non se salvará na sua nacionalidade: a memória que se lle ofrece non é a do seu povo. A história que se lle ensina non é a sua. El chegará a saber quen foi Colbert ou Cronwell, mais non quen foi Khaznadar(1); quen foi Jeanne d"Arc, mais non quen foi Khaena(2). Terá a sensación de que todo aconteceu en calquer lugar, agás no seu país. O seu país e máis il mesmo son irreais, ou só existen en referéncia a un outro calquera; en referéncia ao que il non é: ao cristianismo, que non é a sua relixión; ao Oucidente, que se pecha diante dil nunha liña tanto máis lonxíncua canto que é imaxinária. Os libros fálanlle dun universo que en nada relembra o seu: o rapaz chámase Quim e a rapariga Maria; nos seráns de inverno, Quim e Maria voltan prá casa por camiños cubertos de neve e detéñense a mercar castañas. Os mestres non son o representante do pai, non son o sustituto prestixioso e salvador como tódolos mestres do mundo: son intrusos. A transmisión non se realiza, nen do neno en relación ao mestre, nen -moitas veces, compre afirmalo- do mestre en relación ao neno: tudo isto, o neno sínteo perfeitamente. Un antigo compañeiro de escola confesoume que a literatura, a arte e a filosofía ficáranlle como seren cousas completamente estrañas, como pertenceren a un mundo que non era o seu: o mundo da escola. Compríralle unha longa estadía en Paris antes de poder entrar verdadeiramente nesas matérias.
Mais, mesmo cando a transferéncia se consegue realizar, ainda daquela comporta certos riscos: o mestre e a escola representan un universo demasiado diferente do universo familiar. En calquera dos casos, lonxe de preparar ao adolescente de xeito que il fique totalmente entregue nas suas proprias mans, a escola enxendra, no seu íntimo, unha dualidade definitiva.

*****

A mantenta transcribín na sua literalidade este retrinco do libro de Memmi. Quero dicir que mantiven as específicas referéncias exemplificadoras dos seus asertos que, no noso contexto proprio, seguramente vos resultarán exóticas, e mesmo algunhas poden ser extemporáneas. Inda que sería moi doado, e ben podería tomarme esa licéncia para un simples artigo de xornal, non quixen sustituilas por outras máis acaídas e identificábeis na nosa realidade peculiar e no noso proprio universo vivencial. Preferín manter as que identifican o concreto contexto sociocultural vivido e retratado polo autor, tan aparentemente distante do noso: un país mediterráneo nordeafricán cando era colonia, stricto sensu, do Estado francés, no canto dunha fisterra atlántica subrepticiamente convirtida en "colonia interna" do Estado español -e máis, arestora, tamén da UE. Noutras verbas, preferin manter incólume, neste retrato da "escola do colonizado", a ostensíbel presencia dos dous elementos que integran toda definición, a saber, o xénero próximo e a diferencia específica. O xénero próximo éo o feito ou situación colonial -ou o "sistema", como prefire dicir Sartre. É o que temos en común padecermos Memmi e nós. A diferencia específica é, neste caso, dupla. Por unha banda, a que existe antre ser unha colonia externa ao estado metropolitán, cun estatus colonial esplícito, ou ser unha colonia interna ao proprio estado -ou supraestado- colonizador, e disfrazada cun estatus de "provincia" -con ou sen "autonomia" administrativa, que pouco máis ten. Por outra banda, a diferencia existente antre unha cultura arabo-bereber mediterrán e outra europea atlántica. Esta segunda diferéncia é ostensibel, e tododiós a percibe. En troques, a primeira resulta enganosa: o "disfraz" oculta a natureza da colonia "interna", de xeito que o proprio colonizado coida ser un membro normal da metrópole. Acontece coma no racismo, cando a sua vítima ten a mesma cór de pel ou carece de rasgos étnicos diferenciais manifestos. Eu adoito dicir que os galegos somos coma os negros nordeamericanos, coa desventaxa, para a nosa desalienación, de que cando o negro se observa nun espello decátase de que o é -e nós, naturalmente, non.
De xeito que eu convídovos a ler o retrinco de Memmi na sua literalidade e facéredes, logo, as oportunas sustitucións nas referéncias concretas que atinxen ás diferencias específicas antre o caso tunesino e o galego -e máis aqueloutras que reflicten distintas fases temporais ou momentos históricos. É moi simples: sustituide Colbert por Olivares, Xoana de Arco por Isabel a Católica, Khaznadar por Lanzós, e Khaena por Maria Castaña. Veredes como é cuspidiño o que lle acontecía á miña xeración na escola. E tamén á dos meus fillos. Mais hoxe mesmo: esprícaselles quen foi Lanzós na segunda rebelión Irmandiña?. A min non. Aos meus fillos tampouco. Espricábasenos o dos Comuneros de Castilla do s.XVI, e até a revolta dos mouriscos das Alpujarras e mesmo as Germanías. Pero as duas guerras Irmandiñas do s.XV, esa alianza de clases fronte aos magnates feudais, esas duas revolucións galegas tardo-medievais que se adiantaron nun século ás xermánicas do tempo da reforma, ésas non existían na história de España que nos ensinaban. E o máis pavero é que, involuntariamente, acertaban: iso non era história de España, senon história da Galiza: e cómo ían ensinarlles aos colonizados a história do seu povo?. Andaría errado o Memmi. Mais, cántos e cáles "profes" a ensinan hoxe?. E logo Maria Castaña. Eu ouvira xa de neno o requilorio español aquíl de "eso es más viejo que maricastaña", e imaxinaba eu ser unha vella meiga ou máis ben bruxa de cando os reis godos, que nos facían recitar como as "virgo" da letanía do rosario. Aprendérame logo don Xesús Pereira que Maria Castaña fora unha heroína das revoltas populares do s.XIV contra o bispo de Lugo, e anos máis tarde miraríaa nos debuxos de Seoane nos que descubriría outra María lexendaria, a Balteira. Estou a enredarme, mais, apréndenllelo aos nenos de arestora? Ou confúndenas con Juana la Loca, por caso?.
Leo no retrinco que "a maioría dos cativos colonizados vive na rua". E véxome a min mesmo cando neno. Non, eu non fun probe, nen neno labrego. Pero na Compostela da miña infancia xogabamos ás bolas na Rúa do Vilar, os buracos nas xunturas do vello enlousado eran os "guás", e ao frontón con pelotas de estambre nas paredes encaladas do grande vestíbulo das monxas do "Servicio Doméstico" na Rúa Nova, e algúns dos nosos compañeiros de xogos eran nenos dos arrabaldos que andaban pés nus mesmo no inverno, e cáseque ningún diles ía á escola, xa tiñan que traballar ou andar a faceren recados, como tampouco ían o Carmelo e o Roberto, os raparigos de San Paio do Monte meus amigos, cos que eu ía alindar as vacas na aba do monte Pedroso. E era Compostela, non a Terra Chá e moito menos o Courel de Novoneira. E foi antonte, son vivencias miñas, que seica xa vou vello pero inda estou eiquí, non son unha pantasma do século dazanove. No dazanove era algo pior. Ou era o mesmo conto?: "...e n"habendo deprendido en máis escola que a dos nosos probes aldeáns...". É, ben sabedes, Rosalía quen iso escribe verbo dela mesma no prólogo de "Cantares gallegos", no 1863. E é Viqueira, Xoan Vicente Viqueira, o grande pedagogo das Irmandades formado no krausismo, quen escribe estoutro no 1917: "¿Non é absurdo que hoxe nas escolas ruraes e nas máis das vilas falen os mestres aos discípulos en castelán...?. Isto é o mesmo que insinar na Castela en portugués ou en catalán. A máis sinxela pedagoxía dinos que o mestre ha de chegar cas suas palabras ao fondo da ialma do neno. ¿E cómo poderán chegar con verbas extranxeiras e incomprendidas?".
Pois hoxe, ano de des-gracia do 2010, a brigada de demolicións e limpeza étnica empoleirada na Xunta de Galicia ven de eliminar o requisito de saber galego para ser profesor/a no ensino medio público e oficial dunha "comunidade autónoma" que no seu Estatuto declara ao galego idioma co-oficial... e "propio de Galicia". Daquela, quen ousará dicir que son exóticas ou extemporáneas as referencias tunesinas do Memmi no seu retrato da "escola do colonizado"... galego?. Xa sei: si, os bífidos glotófagos da Rediez. E o ágrafo brigadier do ocaso do ensino de oucidente, tamén. "Porca miseria"! -en italián, pesia a aparéncia...
(1) Khaznadar: un grande dirixente tunesino
(2) Kahena: unha famosa raíña bereber

III. A amnésia cultural
Entramentras perdura a colonización, as únicas alternativas posíbeis para o colonizado son a asimilación ou a petrificación. E desque se lle denega a asimilación, só lle resta vivir fóra do tempo. Reprimido pola colonización, acomódase en certo xeito á sua situación. Poisque lle están proibidas a proxeción e a construción dun futuro, limítase ao presente -e mesmo ese presente é amputado, abstrato-.
Compre engadirmos que o colonizado afástase máis cada pouco do seu pasado. O colonizador nunca o coñeceu, e sábese que o vagabundo, de quen se iñoran as orixes, non o ten. E o que aínda é máis grave. Interroguemos ao proprio colonizado: cáles son os seus herois e os seus grandes xefes populares? Cáles os seus sábios? Malamente consegue citarnos alguns nomes, con grande desorde, e a medida que recúa nas xeracións, a sua memória falla. O colonizado semella condeado a perder progresivamente a memória.
A lembranza non é simplesmente un fenómeno do esprito. Do mesmo xeito que a memória do indivíduo é o froito da sua história e da sua sicoloxia, así tamen a memória dun povo repousa encol das suas institucións. Ora, as institucións do colonizado están mortas ou petrificadas. E aquelas que inda teñen algunha aparéncia de vida non lle merecen ningunha confianza, comproba cada dia a sua ineficácia -mesmo chega a se avergoñar delas coma dun monumento chocalleiro e anacrónico-.
Pola contra, toda a eficácia e o dinamismo social semellan monopolizados polas institucións do colonizador. Ten o colonizado necesidade de amparo?. É a elas ás que se dirixe. Cometeu algunha falta? É delas das que recibe a sanción. Invariábelmente é levado perante os maxistrados colonizadores. Se acaso un home que goza de certa reputación viste traxes nativos, amostrará timidez na ollada e discreción nos acenos, como se desexase evitar ser recoñecido, como se estivese baixo a constante vixiáncia do colonizador. Hai festa na vila? Son as festas do colonizador, mesmo as relixiosas, que son celebradas con fachenda, coma o Nadal ou o Carnaval. E son as tropas do colonizador as que desfilan, aquelas mesmas que esmagaran ao colonizado, que o manteñen baixo a opresión -e que volverán esmagalo se necesário for-.
Evidentemente, en virtude do seu formalismo, o colonizado conserva todas as suas festas relixiosas, idénticas a traveso dos séculos. Son mesmamente as únicas festas relixiosas que, en certo senso, están fóra do tempo. Máis esactamente: están na orixe do tempo da história, e non na história. Após teren sido instituidas, máis nada aconteceu na vida dese povo, nada que sexa peculiar á sua existéncia, que mereza ser retido na consciéncia colectiva e festexado. Non existe máis nada alén dun imenso valeiro.
Ao cabo, as escasas pegadas materiais dese pasado esváense amodiño, e os vestíxios no futuro xa non terán o carimbo do grupo colonizado. As poucas estátuas espalladas pola cidade sinalan, cun incríbel desprezo polo colonizado que as vé tódolos días, os grandes feitos da colonización. As construcións adoptan os feitíos preferidos polo colonizador. Até mesmo os nomes das ruas evocan as lonxáns províncias de onde il veu. Pode acontecer que o colonizador lance un estilo neo-oriental e o colonizado imite o estilo europeu. Mais é puro exotismo, que non renacemento -como as vellas armas e as arcas antigas-. O colonizado, por forza, ten que evitar o seu proprio pasado.

*****

Coido que o texto deste retrinco é tan elocuente que, en rigor, non precisa glosa ningunha: calquer leitor que coñeza un pouco a nosa realidade histórica e sociolóxica xenuina poderá facer, por si mesmo, as lenes correccións de "diferencias específicas" necesarias para unha transposición axustada ao feitío desa nosa realidade. E dixen ben "ao feitío", poisque, corrixidas esas diferencias morfolóxicas, emerxe a similitude profunda dos fenómenos que definen a natureza e a patoloxía da condición colonial común a ámbolos dous casos, o analisado e diagnosticado por Memmi e o noso proprio. Ou, senon, reparade nalgúns diles: a disxuntiva dilemática antre asimilación ou petrificación identitaria; a histórica inabilitación -a famosa "doma e castración"- para construirmos en cada intre o noso futuro; a conxelación do tempo e a dinámica histórica proprios ou, noutras verbas, a condea a vivirmos estantíos, "fóra do tempo", ou inda pior, no "tempo do outro", o tempo español; a perda, ou millor dito, a desposesión da memoria de noso, incautada polo colonizador; a "morte ou petrificación" das institucións autótonas, a empezar polas do, até onte mesmo maioritario, mundo rural labrego, hoxe choídas no cárcere de papel dunha codificación fosilizada, mentras se extermina ao seu suxeito, o campesiñado; a "folklorización" institucional da cultura popular autótona, incluído o batallón dos cinco mil gaiteiros fraguiáns e a vestimenta gringo-escocesa dos da deputación ourensán -e asi seguido-. Até o lerio das estatuas, tántas delas, e cáseque tódalas anteriores á "transición"; das placas de bronce conmemorativas, incluídas moitas das post-transición tamén; dos nomes e "advocacións" aínda de tantas ruas en tantas vilas e incluso cidades de postín, mesmo dun hospital coruñés até hai poucos meses; e nomes e "cruces de los caídos" até na Quintana dos mortos compostelán... Abonda, ou?
Mais, con todo, unha moi breve glosa non estará de sobro. Unha presada de escuetas alusións, millor -e en forma de citas-. Primeira. En 1865 escribe Murguía: "O anceio innato en todos os pobos de coñeceren o seu pasado é vivísimo en Galicia, mália que infortunadamente nunca o teña logrado. (...) Unha indiferéncia tánto máis puníbel canto menos desculpábel sobrancea entre nós, e pesia todo, pesia as rudas leicións da esperiéncia, e de que todo canto nos arrodea nos di que non debemos esperar nada dos estraños, seguimos, cunha longanimidade que desespera aos homes activos, a agardar que os estraños nos traian a xustiza, a riqueza, a felicidade. (...) O pasado leva nas suas entrañas o porvir, e nunca isto foi tan verdade coma tratándose de Galicia".
Segunda. Outravolta Murguía, agora en 1888: "O noso país está a perder a toda presa a sua verdadeira fisonomia. A cada pouco, costumes que non son os seus invaden o noso chan e prívano de aquel doce recendo que teñen para nós as verdadeiras cousas da pátria. Xentes alleas aos engados da beleza mirran coa sua frialdade todo canto tocan, e (...) todo o que é propio da antiga caste galega compre ir percuralo xa entre os labregos e os homes do mar. No seo desa natureza (...), no interior das iñoradas moradías onde vive contento quen aínda non renegou da língua dos seus pais, é onde se atopa o verdadeiro fillo de Galicia".
Terceira. E volve ser Murguía, desta vez en 1891: "O mesmo que para todos os sometidos, a rebelión tácita constitue o estado normal de Galicia dende hai séculos. (...) Afeita á soedade á que a condearon, cada vez que os erros alleos a poñen ao borde do abismo, ou firen os seus intereses, esperta nela, con máis forza que nunca, o anceio da propia liberdade. Por instinto, pergúntase se non lle valería millor non carregar con outras culpas máis que as suas propias".
E para rematar, permitídeme que sexa desta volta eu mesmo quen escribe, en 1967: "A "forma" vixente no mundo rural galego caracterízase por unha radical escisión en dous tipos de institucións incomunicadas e adoito inconciliábeis entre si: as entrañadas na comunidade campesiña (...) e agromadas como froito e esixéncia da vida da comunidade de base, e as superpostas como instrumento de penetración e control pola sociedade esterior a ese mundo rural. (...) Algo semellante ao que acontece nunha estrutura colonial, coa que en tantos aspectos ten puntos de contacto a realidade social e económica da Galiza". (...) "Por unha banda, as institucións "importadas" non casan coas estruturas mentais e sociais preexistentes -nen sequer, en casos moi decisivos, se adecúan ao soporte físico da comunidade. Por outra banda, áchanse en conflito declarado coas institucións aboríxens. Deste xeito, as enerxías sociais volatilízanse nunha estéril tensión que mirra crecemento e desenvolvemento".
Esta presada de citas abrangue século e meio de denúncias desalienadoras e combate auto-descolonizador até hoxe mesmo. Mais hoxe, a diferéncia da Tunisia de Albert Memmi, eiquí a opresión colonial inda dura; e os síndromes da doenza están arestora a se recrudecer enmascaradas en novas metamorfoses, se cadra aínda máis sofisticadas, ruíns e perversas.

VI. O colonizador
Di Memmi que "a situación colonial fabrica colonialistas do mesmo modo que fabrica colonizados". Permitídeme que hoxe pase da outra banda do espello para vos ofrecer, desta vez, algúns retrincos do retrato do antagonista, ou sexa, do colonizador.

O usurpador
É imposíbel que o colonizador non se decate da ilexitimidade constante da sua situación. Que é, dalgún xeito, unha dupla ilexitimidade. Estranxeiro, instalado no país polo azar da historia, conseguíu non só acadar unha posición, senón mesmo ocupar a do habitante, outorgándose privilexios enormes en detrimento dos autótonos. E isto non en virtude de normas locais, que pola tradición lexitiman en certo modo a desigualdade, senón subvertindo as regras admitidas e sustituíndoas polas suas proprias. Resulta así dobremente inxusto: é un privilexiado e máis un privilexiado non lexítimo, é dicir, un usurpador. Non somente aos ollos do colonizado, senón tamén aos seus proprios. (...) Sabe que mesmo os colonizados máis favorecidos nunca deixarán de ser colonizados, o que siñifica que certos dereitos lles serán eternamente vedados, que certas regalías están reservadas só para el. En resumo: tanto aos seus ollos como aos da sua vítima, sábese un usurpador.

O pequeno colonizador
Certamente, non todos os europeus das colonias son potentados, non posuen milleiros de hectáreas nen dirixen administracións. Moitos deles mesmo son vítimas dos grandes señores da colonización. Son económicamente esplotados, políticamente utilizados na defensa de intereses que non sempre coinciden cos seus. Mais as relacións sociais cáseque nunca son unívocas. Contrariamente a todo o que se deu en crer, ás palabras e afirmacións interesadas, o pequeno colonizador adoita ser, de facto, solidário cos colonos e afervoado defensor dos privilexios coloniais.
Se o pequeno colonizador defende o sistema colonial con tanto ardor é porque, en maior ou menor medida, benefíciase del. A mistifiación radica no feito de que, para defender os seus limitados intereses, defende outros moito máis importantes, e dos cais á sua vez é vítima. Mais, cego e vítima, tamén el ten neles a sua parte.
O privilexio ten un valor relativo: en máis ou en menos, todo colonizador é un privilexiado, porque o é comparativamente e en detrimento do colonizado. (...) Mesmo non pedindo nada, non tendo necesidade de nada, abóndalle aparecer para que se asocie á sua persoa a opinión favorábel do todos aqueles que contan na colonia. Mesmo tamén de aqueles que non contan, porque disfroita igualmente da opinión favorábel e do respeito do proprio colonizado, que lle concede máis do que ao millor dos seus -que, por exemplo, dálle máis creto á sua palabra cá dos seus. Posue, por procedéncia, unha cualidade independente dos seus méritos persoais, da sua clase obxectiva: é membro do grupo dos colonizadores, cuxos valores reinan e dos cais el participa. (...) O colonizador forma parte dun mundo superior, do cal se limita automáticamente a recoller os privilexios.

*****

Co voso permiso, para a glosa de hoxe, cedereille a palabra a alguén que, no seu intre, non se deixou ofuscar pola deriva patrioteira das esquerdas metropolitáns encol da custión colonial, e soubo meterse na pel do colonizado: Jean-Paul Sartre. Veleiquí algúns dos seus comentos á obra do Memmi.
"O libro estabelece algunhas verdades rotundas. En primeiro lugar, non hai nen bós nen maos colonos: hai colonialistas. Algúns deles refugan a sua realidade obxectiva: arrastados polo aparello colonial, fan tódolos dias na prática aquelo que condean en soños, e cada un dos seus actos contribue a manter a opresión. Non mudarán nada, non servirán a ninguén, e atoparán o conforto moral no desacougo -eis todo. Os outros -os máis- comezan ou acaban por se aceitaren.
"Memmi describiu admirábelmente a secuéncia das fases que os conduce á "auto-absolución". O conservadurismo orixina a seleición dos mediocres. Cómo pode xustificar os seus privilexios esta elite de usurpadores conscientes da sua mediocridade?. Por un só meio: rebaixar ao colonizado para se engrandecer, rexeitarlles a cualidade de homes aos indíxenas, definilos como simples privacións -cousa que non será difícil porque, mesmamente, o sistema prívaos de todo.
"A opresión é ante todo a carraxe do opresor contra do oprimido. Un só límite existe para esa empresa de extermínio: o proprio colonialismo. Eis onde o colono bate coa sua propria contradición: "co colonizado desaparecería a colonización, e inclusive o colonizador". Sen subproletariado non pode haber sobresplotación: cairíase nas formas ordinárias da esplotación capitalista, os salarios e os prezos aliñaríanse cos da metrópole -sería a ruina. O sistema esixe ao mesmo tempo a morte e a multiplicación das suas vítimas, e toda transformación resultaríalle fatal. A pesada máquina mantén entre a vida e a morte -sempre máis perto da morte ca da vida- a aqueles que están constreñidos a movérena. Unha ideoloxía petrificada destínase a considerar a homes como animais que falan.
"Mais a imposíbel deshumanización do oprimido revírase e tórnase alienación do opresor: é el, é el mesmo quen resucita, co seu máis lene aceno, a humanidade que quer destruir. E, como llela nega aos outros, véa en todas partes como forza inimiga. Para fuxir dela, cómprelle mineralizarse, tomar a consisténcia opaca e impermeábel da rocha -en suma: compre que se "deshumanice" á sua vez. Unha despiedada reciprocidade vencella o colonizador ao colonizado, o seu produto e o seu destino.
"Memmi sinalouno con forza. Descubrimos con el que o sistema colonial é unha forma en movemento e que producirá por si mesma a sua autodestrución. As antigas estruturas sociais estaban esfareladas, os indíxenas "atomizados", mais a sociedade colonial non podía integralos sen se destruir: só meiante a oposición a ela poderían os indíxenas recuperaren a sua unidade. Estes excluídos reivindicarán a sua exclusión baixo o nome de persoalidade nacional: foi o colonialismo quen enxendrou o patriotismo dos colonizados."

V. O colonizado, a historia e a política
O colonizado e a historia
A caréncia máis grave que sofre o colonizado consiste no feito de ser excluído da historia e da política. A colonización suprímelle toda posibilidade de interferir tanto na paz canto na guerra, toda decisión que poda contribuir ao destino do mundo e mesmo ao seu proprio, toda responsabilidade histórica e social.
Ás veces acontece que os cidadáns dos países libres, presa do desánimo, afirman non teren peso nos destinos da sua nación, que a sua opinión non conta, que as eleicións están trucadas. Que a imprensa e a radio están en mans dunha minoría, que nen sequer poden lograr que os seus repesentantes eleitos respeiten as razóns que os levaran ao Parlamento. Mais recoñecen seren señores de dereito, titulares do poder potencial: son homes libres, momentáneamente vencidos pola renartería, enganados pola demagoxia. E en ocasións teñen cóleras súpetas, cortan os fíos do monicreque e transtornan os cálculos mesquiños dos políticos. Tudo ben pensado, acaban por se acusar de non se revoltaren máis veces: ao cabo síntense responsábeis da sua liberdade.
Pola contra, o colonizado non se sinte nen responsábel, nen culpábel, nen escéptico: simplesmente está fóra da cuestión. Non é suxeito da história: sofre o seu peso, ás veces máis cruelmente do que os outros, mais só como objecto. Acaba por perder o hábito de calquer participación activa na história, e mesmo deixa de reclamala. Por breve que sexa a colonización, o colonizado perde até a lembranza da sua liberdade: esquece o que custa e xa non ousa pagar o prezo. Mais é evidente que esa caréncia ten a orixe nunha situación determinada e na vontade do colonizador: velaí a cuestión. Non se non trata de ningunha incapacidade conxénita para asumir a historia.

O colonizado e a política
Referíndose ao eido político, o colonizador afirma: "Eles non son capaces de se governaren por si mesmos. Por iso nunca lles permitirei accederen ao governo". De feito, o colonizado non governa. Estritamente afastado do poder, acaba mesmo por lle perder o costume e o desexo. Cómo podería interesarse por aquilo do que se atopa totalmente excluído?. Mais, poderá o colonizador invocar un presente falseado para negar a posibilidade dun futuro diferente?.
Como as orgaizacións colonizadas formulan reivindicacións nacionalistas, adóitase concluir que o colonizado é chovinista. Nada máis falso: os síntomas habituais do chovinismo son raros entre os colonizados. No entanto, o colonizado non goza de ningún dos atributos da nacionalidade: nen da súa, que é dependente, cuestionada, afogada, nen da do colonizador. Non pode aprezar a unha nen reivindicar a outra. Non tendo o seu xusto lugar de cidadanía, non se pode sentir como un verdadeiro cidadán. Como consecuéncia da colonización, o colonizado nunca tivo a esperiéncia da nacionalidade nen da cidadanía, agás dun xeito carencial: sexa cívica ou sexa nacionalmente, o colonizado limítase a ser o que o colonizador non é.

*****

O estado de alienación do colonizado constitue unha situación límite que acaba por resultarlle vivencialmente insoportábel. Percibe as caréncias inerentes á sua condición, mesmo se non chega a ser consciente das suas causas obxectivas: "existe en todo colonizado unha necesidade fundamental de mudanza". A vivencia desa situación enxendra dous tipos de resposta alternativos e contrapostos: a asimilación e a revolta. A primeira é unha resposta alienada que leva aparellado o auto-odio; a segunda presupón a toma de consciéncia dese seu estado de alienación que o conduce á decisión de auto-emanciparse. Vexamos hoxe a primeira delas, se vos parece ben.
"A primeira tentativa do colonizado é mudar de condición mudando de pel", di gráficamente Memmi. "Un modelo tentador que se lle ofrece e impón é precisamente o do colonizador. Iste non padece ningunha das suas caréncias. A primeira ambición do colonizado será imitar ese modelo prestixioso e asemellárselle até desaparecer nel". Mais esa actitude entraña unha insolúbel contradición: por unha banda supón unha admiración e aprezo polo colonizador que implica tácitamente a aprobación da relación colonial, mais pola outra entraña dialéticamente o rexeitamento de si mesmo polo colonizado, cousa que implica o refugo da situación colonial sen a cal a sua condición de colonizado non existiria. "O refugo de si mesmo e o aprezo polo outro son comúns a todo candidato á asimilación. Os dous compoñentes desta tentativa de liberación áchanse estreitamente vencellados: o aprezo polo colonizador implica un complexo de sentimentos que van dende a vergoña ao auto-odio". A consecuencia resulta autodestrutiva: "O colonizado non tenta só adequirir as virtudes do colonizador, senón que teima igualmente en empobrecerse, en arrincarse de si mesmo". De xeito que non resolve o problema: "o avilecemento do colonizado está ínsito nos valores colonizadores. Ao adoptar eses valores, o colonizado aceita implícitamente a sua propria condea. Para se liberar -cando menos iso cré- aceita destruirse".
Ese proceso auto-destrutivo proxéctase alén da esfera individual, nas diversas dimensións sociais e culturais: "Tal como moitas persoas evitan pasear cun parente probe, así o colonizado con anceios de asimilación agocha o pasado, as tradicións e todas as suas raíces tornadas infamantes". E, ao cabo, o esforzo resulta inútel: "na situación colonial, a asimilación revelouse imposíbel. O candidato á asimilación termina, cáseque sempre, por cansar do prezo exorbitante que lle compre pagar e que nunca acaba de liquidar". Por riba, ao auto-desprezo do colonizado que se esforza en imitar ao colonizador para ser aceitado como un dos seus, "o colonizador engade un segundo desprezo: o escárnio"; e mesmo chega a facerlle ver que se esforza en van, que "nunca se poderá identificar con el, nen sequer poderá reproducir correctamente o seu papel" -e que "iso só acaba por lle conferir un atributo suplementar: o ridículo".
Retrato do colonizado magrebí de outrora ou retrato actual dos pailáns de cidade de acó modelo "pacovázquez et allia"?. Vós veredes: "Algúns colonizados conseguiron práticamente desaparecer dentro do grupo colonizador; mais é evidente que un drama colectivo nunca poderá ser resolto con base en solucións individuais". O cerne da custión non está na anécdota, senón na categoría. E velaeiqui: "Para que a asimilación dos colonizados tivese alcance real compriría modificar a totalidade da condición colonial. Ora, a condición colonial só pode ser alterada pola supresión da relación colonial". Ou?

VI. Coda: A revolta do colonizado
Remato hoxe -"por fin!", diredes- esta série cun remexido de retrincos e glosas ou comentos antremesturados, a xeito de coda musical, encol da segunda caste de resposta do colonizado á sua situación de asoballamento. É a única das duas actitudes alternativas que conduce a un desenlace definitivo da dialética de opostos colonizador-colonizado ínsita na relación colonial -e xa que logo, o único desenlace que libera ao colonizado da sua condición de tal.
A revolta é a única solución non ilusoria para a situación colonial: cedo ou tarde, o colonizado acaba por descubrilo. A sua condición é absoluta e, como tal, reclama unha solución absoluta tamén: unha ruptura, e non un compromiso. O mecanismo de negación do colonizado, establecido polo colonizador, agrávase cada vez máis. Non hai outro xeito de saír de semellante círculo infernal que non sexa o da ruptura, o da revolta cada día máis implosiva. A situación colonial, pola sua propria fatalidade interna, conduce á revolta -porque a situación colonial non pode ser reformada: é unha argola no pescozo que só pode ser crebada.
O camiño da revolta constitue un proceso de desalienación que, na prática, amostra diferentes facianas na travesía de varias fases consecutivas. Encétase coa renuncia á via da asimilación, sexa por rexeitamento de principio, sexa por abandono despois de tela ensaiado. A partir de aí, a liberación do colonizado débese realizar meiante a reconquista de si mesmo e da sua dignidade. Iso implica unha inversión dos termos na relación colonizado-colonizador a respeito da que operaba no vieiro da asimilación: nésta, o impulso cara o colonizador esixía do colonizado a negación de si mesmo; en troques, a recusa do colonizador será o preludio indispensábel ao acto do colonizado se asumir. Cómprelle abandonar a imaxe acusadora e humillante de si mesmo; cómprelle atacar de frente a opresión, poisque é imposíbel contornala. Despois de ter sido durante tanto tempo recusado polo colonizador, chegou o dia no que é o colonizado quen recusa ao colonizador. E esa inversión na sua relación dialética leva aparellado estoutro corolario: agora, o colonizador é considerado sobre todo como negatividade, mentras que anteriormente érao como positividade.
Porén, nunha primeira fase, a reivindicación do colonizado, esa "reconquista de si mesmo", aínda vai estar estreitamente delimitada e condicionada pola situación colonial e polas esixéncias do colonizador. Noutras verbas, esa reivindicativa afirmación de si mesmo vai radicar inicialmente na afirmación da sua negatividade, ou sexa, do retrato en negativo que dil tracexara o colonizador e que il vai tornar en positivo -e en afirmación da sua identidade diferencial, poisque esas diferéncias constituen a sua propria esencia. É o salto do auto-odio a unha auto-estima mesmo exacerbada e nutrida dos mesmos atributos que enxendraran o auto-odio -tódolos atributos identitarios negativizados polo colonizador, dende a língua aos costumes e tradicións, dende os perfís étnicos aos culturais e mesmo relixiosos no seu caso. En resumo, o colonizado en revolta comeza por se aceitar e desexar como negatividade. Esa negatividade, tornada nun elemento esencial da toma de consciencia de si mesmo e do seu combate, vaina afirmar e glorificar até o absoluto. O colonizado non só aceita as suas enrugas e feridas, senón que mesmo vai proclamar a sua beleza. Trátase pois dunha fase do proceso na que transloce o paradoxo e a ambigüidade da relación colonial en trance de se descompór. A auto-afirmación do colonizado, nacida dunha protesta, segue a definirse por referencia ao colonizador. En plena revolta, o colonizado continua a pensar, sentir e vivir contra -a respeito do colonizador e a colonización.
Ao cabo, na fase final do proceso, o colonizado fará bascular o equilibrio "sempre inestábel" da relación colonial cara o único desenlace que resolve o problema: provocar o fin da colonización. Daquela, a sua posición será a do rexeitamento absoluto: ou sexa, non somente revolta, senón superación da revolta, é dicir, revolución. Mais, para acabarmos esta pelerinaxe, millor será que eu faga mutis polo foro e remate de espricalo o Memmi sen a miña mediación.
A colonización falsea as relacións humanas, destrui ou petrifica as institucións, corrompe aos homes -tanto colonizadores coma colonizados. Para vivir, ao colonizado cómprelle suprimir a colonización. Mais, para se tornar un home, tamén lle compre suprimir o colonizado no que se convirtira. Se o europeu ten que aniquilar en si ao colonizador, o colonizado ten que superar ao colonizado.
A liquidación da colonización non é máis ca un preludio á liberación completa: a reconquista de si mesmo. Para se liberar da colonización compríulle ao colonizado partir da sua propria opresión, das caréncias do seu grupo. Para que a liberación sexa completa, cómprelle se liberar das suas condicións -condicións certamente inevitábeis da sua loita. Nacionalista, porque debía loitar pola emerxéncia e dignidade da sua nación, será preciso que conquiste a liberdade face a esa nación. Certamente comprirálle confirmarse no nacionalismo, mais é indispensábel que sexa libre nesa escolla e que non exista só en función da sua nación. Comprirálle conquistar a liberdade face á relixión do seu grupo, que poderá manter ou rexeitar, mais debe cesar de existir motivado só por ela. O mesmo debe acontecer no referente ao seu pasado, á tradición, aos atributos étnicos -e asi seguido. En resumo, cesar de se definir polas categorías coloniais. E o mesmo debe acontecer co que o caraiteriza negativamente: a famosa e absurda oposición Oriente-Oucidente, por exemplo, esa antítese empedernida polo colonizador, que levantaba asi unha barreira definitiva entre el e o colonizado.
Qué vai ser entón do colonizado?. Se deixa de ser un ente oprimido e con caréncias, externas e internas, deixará de ser un colonizado para tornarse outro. Tendo reconquistado todas as suas dimensións, o ex-colonizado tornaráse un home coma os outros. Con toda a felicidade e infelicidade dos homes, claro é -mais ao cabo será un home libre.

O nacionalismo cruzouse de brazos

2010-03-03T12:42:00.000+01:00

Bautista Álvarez, expresidente da UPG

Mais vale entrar na Coruña de noite que no ceo de día.Deste xeito festexaban os viaxeiros a súa chegada cando a vella estación recebía o tren na beira do mar, e as luces da cidade chiscábanlle o ollo ás augas da ría.Para a Igrexa era unha blasfemia.Quen blasfema e prevarica agora son as autoridades do concello coruñés.Un rótulo insultante, provocador, fixado en placa metálica nas paredes que rodean o largacío que serve de antesala da avenida dos Cantóns, evidencia o desprezo que fan da toponimia oficial e do noso idioma: Plaza de Orense, cando xa nas televisións españolas lle chaman Ourense á cidade das Burgas.¿Será o herdo españolizador daquel rexedor municipal cativo do seu acento, que lle segue a mancar no bico da lengua como unha espulla que lle naceu de pequeno?Aquel rexedor, prototipo do autoodio, que promoveu unha praza de touros, sabedor de que unha España sen touradas é unha España coxa?Anímense os taurófilos e aproveiten o ruedo para cortarlle o rabo e as orellas a quen para ser un español cabal só lle falta pór na cabeza unha peineta.
Os romanos cambiáronnos a lingua pero deixáronnos os castros e algúns topónimos esparexidos pola xeografía galega.Os invadidos de agora, os mentalmente invadidos, coidan que a mellor maneira de borrar o complexo é furtando á historia calquera pegada que poida dar testemuño dunha identidade propria.En Roma están moi ben estes invadidos, aspirantes a invasores.Alí naceron os imperios.O primeiro con Augusto.Mais tarde a reencarnación soñada e fracasada por Benito Mussolini.
Pero non.Non é responsabilidade exclusiva do partido herdeiro daquela fobia antigalega, outrora petulante cando as urnas eran pródigas con el.Castigado un pouco nas últimas eleicións, viuse obrigado a petar na porta do nacionalismo.Así naceu un matrimonio de conveniencia.Mais, ¿para quen foi a comenencia?Para quen casou polo dote e non polo amor.A cohabitación non supón a fusión de programas, pero esixe un mínimo de cortesía política co parceiro.¿E non é a lingua patrimonio inalienábel para o nacionalismo?Vista a tolerancia do irreverente topónimo parece que importa máis o prato na mesa da Cámara municipal.Galiza pode agardar.O estómago non.Nunca valeron menos seis concelleiros, precisamente cando estes son necesarios.Non eramos moitos máis os militantes que polas noites iamos restaurando a maltreita toponimia do país, nos tempos en que usar un spray era case tan perigoso como levar unha pistola.Non tiñamos a lei pero sobrábanos coraxe, e a forza de coraxe fomos conquistando a lei.¡Vaia paradoxo, agora que gañamos a lei perdemos a coraxe!
¿De quen é a culpa?¿Intransixencia dunha parte ou febleza e desleixo da outra?Nos dous casos quen deserta é o que tira as armas porque non quere ou non sabe utilizalas.Se os barcos importasen menos que a honra, hai principios irrenunciábeis nun pacto de goberno.As aldraxes ao idioma –e tamén á lei que o protexe- é causa suficiente para que o acordo sexa declarado nulo.Así se facía cando o nacionalismo era alguén.Se nos preocupamos máis por facer número que por construír país, corremos o risco de substituír os acoirazados por unha frota de submarinos.¿E cara onde van estes dirixir os seus torpedos?¿Ou será que os moi valentes cando estaban fóra tornáronse mansos ao metérense dentro?Hai algo máis que o la, la, la, canción preferida por alguén que se adicou á política por fracasar na súa vocación de cupletista.Quedan aínda os Ourense e os Arteijo, palabra esta irritante para as gorxas galegas, afeitas a modulacións calmas e garimosas.
Pensaba eu que na Coruña había nacionalismo.Non o poño en dúbida.¡Faltaría máis!Pode ser que se volvese cego.¿Cruzaríase de brazos, quizais?Por cobardía non será, pois non parece lóxico fuxir do combate cando todos os ventos sopran a favor.É a interpretación máis indulxente que eu atopo para explicar a indolencia daqueles que indo a Compostela manifestárense –na Ferradura e na Quintana- en defensa do idioma, esquécense de que tamén hai prazas nas ribeiras do Orzán.Tal proceder contraditorio só se explica pola ritualización da ideoloxía.En canto o ideal se converte en rito perde a súa virtualidade.A cerimonia do Nadal, constituída pola Igrexa para honrar o Neno, converteuse na festa da papatoria.Se transformarmos as mobilizacións en efemérides, non tardaremos en reducilas a eventos culinarios.
E xa que falamos de liturxias, vénme á mente a imaxe daqueles cregos preconciliares, uniformados con sotana chea de botóns, sempre de loito, panza xenerosa e tonsura no curuto da cabeza.Aqueles abades que a Pardo Bazán meteu nalgunha das súas novelas.No púlpito predicaban castidade, e na casa fochicaban coa criada.Se o noso ideal, a nosa consigna, é a normalización lingüística, comecemos por facelo onde está na nosa man normalizar.Doutro xeito, organizar simposios, imprimir carteis, apresentar mocións, é simple retórica de púlpito.
¿Qué facer?Entendemos que as organizacións son fortes, que están vivas, cando practican o debate interno.Para isto se convocan asembleas.Non está mal falar do aborto, non sei se para deter ou agravar a sangría demográfica, que nos pode converter dentro de pouco nun país anémico.Antes Galiza escoaba habitantes pola ferida da emigración.Agora, tamén, polas covas do camposanto, que está a esgotar as nosas reservas de poboación.De seguirmos así non imos tardar en vermos substituídas as escolas por residencias da terceira idade.¿Que quero suxerir con isto?Que a nosa escala de problemas, de reivindicacións, de valores, non pode estar xerarquizada por criterios de importación.Non vou seguir.Se vén a conto, algunha vez adicarei máis atención a un tema que non cabe na dimensión nin nas pretensións deste artigo.Abonda afirmar que sen xente non hai nación, e sen nación sobran os nacionalismos.Boa advertencia para os ecoloxistas urbanitas, tan preocupados eles pola extinción do lobo, e que promoven confiscar montes para manter esquíos.Non tardaremos os galegos –seguindo o exemplo daquel esgrevio avogado brasileiro perseguido pola ditadura de Getúlio Vargas- en solicitarmos o amparo da lei de protección dos animais.
A conclusión é que os órgaos políticos funcionan cando elaboran estratexias, e sobre todo cando corrixen desaxustes na aplicación das mesmas.Vendo a pasividade ante a provocativa ofensa non só á lingua senón á toponimia que con traballo conseguimos oficializar, a diagnose é de encefalograma plano.Nin a praxe nin a teoría dan síntomas de actividade.Diredes que é doado censurar.Sementar, procurar, cortar e debullar o millo, é tocar outro pandeiro.Pois eu vou dárvolo xa moído.É de catón que nos pactos políticos debe garantirse a exclusión de todo aquilo que sexa lesivo dos principios ideolóxicos do aliado.Sen este compromiso sobran outras cláusulas.Non hai diálogo posíbel.Sen idioma non hai nación, e sen nación –díxeno antes- non hai nacionalismo.Supoño eu que este requisito sería conditio sine qua non para a entrada no consistorio de María Pita.A tolerancia sería comprensíbel nos primeiros meses de goberno municipal, por subordinar a correción da toponimia a outros obxectivos de maior urxencia.¿Mías importantes quizais? Pasaron máis de dous anos e a rotulación leva traza de rematar así.Os nacionalistas –dirán os críticos- apandan co que lles boten.A súa furia acábaselles en canto cheiran un codelo que roer.Baixaron do monte, declararía un ex-deputado que cuspiu na Cámara e no seu Diario de Sesións inmundas ofensas, non contra os seguidores de Bóveda e Castelao, senón contra o mesmo ideario que eles e nós defendemos.Recentemente, este personaxe chamou na porta nacionalista para recuperar escano da man da ideoloxía que antes aldraxara.O máis grave é que o chaqueteiro atopase avais na casa onde petou.
Chegado este momento, non hai máis alternativa que afundir os barcos para recuperar a dignidade.Pobre argumento é obxectar que a responsabilidade corresponde aos que ostentan a representación popular na corporación.Déixemoslles a eles o codelo, se tanta importancia lle dan ao chusco.Foron moitos os chusqueiros que fixeron carreira na milicia.Teñen a lei da súa banda, xa que as credenciais son das urnas..Mais os carnés son do partido que apadriñou a súa candidatura.Os que reman río arriba –os revolucionarios, libertadores, nacionalistas, emancipadores, os que ademais de chamarse son de esquerda- non avanzarán se non se desprenden dos que se deixan arrastrar pola corrente.
Vista a indeferenza e preguiza dunha organización local que se atopa en estado clínico, a miña proposta e constituír un comando operativo de nacionalistas da terceira idade, e iniciar de contado a limpeza do infamante topónimo.Con cinco persoas abonda.Por servidume da lei de paridade, cómpre que polo menos dúas delas sexan homes.Chega unha escada, un martelo e unha ducia de parafusos.Pouco máis.As placas metálicas corren do meu peto.Un domingo de mañá soleada, para que a concorrencia sexa maior, tiramos ao lixo a Plaza de Orense, seguindo o exemplo dos ferroláns que expulsaron da entrada da cidade o dono e o cabalo.Será curiosa a que se vai montar.Unha liorta entre o código civil e o código penal.O primeiro a prol do topónimo oficial.O segundo en contra dos estragos na propriedade pública.
Como queira que a reacción, a dereita, a mediocridade,, son fervorosos devotos do código penal, que ven na xustiza punitiva o talismán que resolve todos os conflitos, o desenlace está cantado.O comando operativo será capturado como refén pola xendarmaría municipal.Será enxaulado na comisaría, na que non hai moito os mequetrefes vestidos de gris hostiaban aos detidos por negárense a falar en español.¿Lémbraste, Paco? Volverán entón os tempos de voltar á rúa para reclamar “liberdade” e “amnistía”.A min vaime facer moita graza comprobar así de que parte estarán os edís nacionalistas.¿Poránse ao lado do código civil, da liberdade, ou estarán co código penal e cos xendarmes? ¡Quen o diría! ¡Ás trincheiras, que chegaron os nosos!

O enguedello das "caixas"

2009-12-04T22:45:00.006+01:00

I. Fusión ou fisión?
II. Fisión, que non fusión
III. Capital "do norte", capital "do sur"
IV. "Flash-back"
V. "Blow up"

Xosé Manuel Beiras

I. Fusión ou fisión?
Porque non é o mesmo –sabémolo tod@s, mesmo eu que non son físico. A fusión implica un cambio de estado da materia; a fisión atinxe á sua estrutura nuclear. A fusión muda un corpo sólido nun fluido líquido; a fisión desintegra os seus átomos. A fusión require enerxía -calórica; a fisión enxéndraa -transforma materia en enerxía. E poderiamos seguir -mais coido que abonda. Porque ben imaxinades e comprenderedes que, pesia ás aparencias, non estou tan tolo como para aventurarme polos vieiros da saudade na física, da que non sei máis ca o que adeprendera nos remotos tempos do famoso bacharelato aquel dos sete cursos enciclopédicos, cun pouco de case tódolos saberes sen chegar ao consabido extremo do saber nada de todo do xeneralista modélico antitético do saber todo de nada do especialista absoluto. Non, iso déixoo praos ‘políticos’, onde os hai desas dúas castes estremas, e só desas duas. Non, non. Pesia as aperencias, repito, a cousa vai, ou pretende ir, inanque sexa bulreira e metafóricamente, das ‘caixas’.
Ou se cadra debera ir de Pandora, a que disque destapou aquela tan famosa –poisque de Pandora resultan ser imitadores, que non discípulos, os banqueiros e políticos todos do actual universo-mundo. Mais, en rigor, o ‘se cadra’ non cadra. Primeiro porque, conforme a Hesíodo, Pandora foi a primeira muller -e os banqueiros e políticos son cáseque todos homes, ou millor dito, asumen tod@s o rol do ‘home’ nesta cultura machista, sexa cal for o seu sexo anatómico-fisiolóxico. E ademáis, evidentemente, non son @s primeir@s seres humáns de calisquer dos dous xéneros. Segundo, porque o de Pandora é un mito, mentras que no lerio dos banqueiros e políticos o único elemento mítico é o da sua tan predicada benfeitora función social. E terceiro, porque non cadra léxicamente, nen no plano do siñificante nen no do siñificado, dado que, no relato grego do mito, o que destapou Pandora non foi unha caixa, senón un xerro -e haivos boa diferencia: cando víchedes un bo viño nunha caixa?; só esas purrelas enlatadas en cartón forrado de papel de estaño por de dentro. Agora que o penso: tal como as chamadas ‘sub-prime’, por mal nome, ou?
Con todo, fose caixa ou xerro, estoxo ou ánfora, o recipiente que a Pandora da mítica lenda grega cometeu a imprudencia de destapar, o certo é tamén que as analoxías subsisten, alén imprecisións coma ésas e discordáncias funcionais ou anatómicas de xénero, no feito de que Pandora fora unha invención de Zeus para se vingar de Prometeu nas costas dos homes, semellaba unha deusa mais era de barro, sedutora mais nada de fiar, e do xerro que tiña proibido tocar, ao destapalo, saíron todolos andacios e pauliñas que inzaron polo mundo adiante e desgraciaron á humanidade. Como analoxía non é pouca, concordaredes conmigo que lle chega ben.

*****************************

(Vou parar, porque se foi a luz. E inda que o ordenador segue a funcionar coa batería, e a pantalla está acesa, darredor todo está escuro. E inda tamén que prenda candeas para entrever o teclado –estou a facelo xa– os meus ollos van vellos e cansos de máis pra traballaren nesta penumbra máis aló dun instantiño sen forzar a vista. Cústame descifrar os apontamentos manuscritos nos papeis pousados á par deste chirimbolo sustituto da miña máquina de escribir. Podo pasar diles, mais non de ver o teclado como é debido. Repítese a historia de todolos anos. Chegou o inverno, e claro, como estamos no terceiro mundo, ou no cuarto, vai ti saber, e nun país coma o noso, sen fontes proprias de enerxía, nen recursos pra modernizar tendidos, inda menos soterralos, xa se sabe, desque chove ou venta, alá vai, fúndenselle os plomos ao plan Mega, que coido que así se chamaba a ‘millora elétrica de Ghalicia’ na remota era fraghiana. A culpa é nosa, só nosa, por non termos trasladado Galiza ao Mediterráneo marbellí, onde nen chove nen venta nen hai inverno. Ou por termos aturado que trasladasen a mentalidade climática marbellí ao interior dos cerebros de cuspe de grilo da ‘clase dirixente’ do noso im-país –co teu permiso, Manolo, polo empréstimo– incluída a das ‘caixas-xerro’ de Pandora e dos ‘estoxos-ánfora’ de San Gaitán. Somos periféria, recoiro, díxeno tántas veces durante tantos anos que xa nen eu mesmo me lembro de telo dito nen do que a verba ésa quer dicir. Neste caso, ‘periféria próusima’, e tan ‘próusima’, a dez kilómetros de Santiago, menos aínda en liña recta, non no Courel, nen Caldebarcos, nen Corrubedo, nen Cervo, nen Callón, por só mentar periférias con ‘ce’, sitas todas elas nas estremas, pero dentro, da periféria global que é este país non-noso e a sua paisanía toda, ou sexa todos nós, indíxenas e importados. Pero claro, a condición periférica non é custión de distancia kilométrica nen lonxanía física, senón social. A periféria da que eu falo agora, na que estou, na que habito, na que se foi a luz hai un cacho, ten feitío proteiforme de arquipélago e un nome ubícuo moi usado na política municipal: é ‘o rural’. Desque se foi a luz, achegueime á xanela pra botar unha ollada ao esterior e comprobar o que xa supuña. Dende a nosa casa, na aba do outeiro dos Barreiros, pretenciosamente chamada ‘balcón da Mahía’ polos vilegos cursis, dexérgase todo o val do Sar, dende Santiago, arriba á esquerda, no leste, até as veigas de Padrón. Contemplo o val nesta noite de invernía. Con ceos descubertos, mesmo que non haxa lúa, esa paisaxe noiturna adoita ser fascinante e ás veces aseméllaseme á dunha ría, salferida de luceciñas que se agrupan en mollos ciscados polas caeiras até a beira do fondal, máis escuro, como un rego de mar con pontos luminosos coma os das embarcacións. Tal imaxino eu, que teño a señardade do mar metida na alma dende a miña infancia. Hoxe é noite negra, de trebón, venta forte, é certo, escusa doada para este apagón. Mais en Santiago hai lus a eito, o resplandor proxéctase obscenamente nas tebras das nubes baixas que gavean cara o nordés a toda mecha. E moito máis perto, ao pé de onda min, Bertamiráns é unha orxía de lus que descobre impúdicamente a sua fealdade urbanística. E máis á dereita, cara o oeste, as novas ‘urbanizacións’ (sic) de Monte Valado, o adefesio de Agro Novo, Monte Debesa, máis discreta: todas teñen luz a esgalla. Mesmo Pedrouzos, en Santa Minia, onde está o Concello de noso, se cadra por iso. Dende aí, cara acó, todo negro. As aldeas e lugares que ruben cara os Barreiros, dende Castrigo e Brans de Abaixo até Brans de Arriba e Aguiar, a nosa, ás escuras todas elas, mesmo o escaso alumeado público nas corredoiras asfaltadas que chaman ‘pistas’. Somos a periferia, ou a micro-periferia se queredes. Somos os da aldea, ou sexa, do esterco mesmo xa sen vacas nen cortellos dos porcos, que xa cáseque non hai nen unhas nen outros, agás en tres ou catro casas por xunto, as únicas onde inda fica boa xente labrega que bota millo, centeo e mesmo algo de trigo en leiras doutros viciños, sen bancos de terras nen contratos de arrendamentos, cedidas en uso pra que non fiquen a monte e incen nelas a maleza ou os alcolitos. Ás escuras outravolta. E así un inverno e outro inverno máis durante os vinte anos que hai que vivimos eiquí, que os vai facer un dia destes, e durante os primeiros, un bó feixe deles, nen sequer tiñamos a ‘trifásica’, que si que a tiña a instalación da casa que restauraramos mais non o transformador, que estaba nun poste ao vintimperio, e segue a estar ainda, e o eleitricista que daquela levaba o mantemento das liñas de Fenosa dérame unha manchea de fusíbeis gordos coma chourizos de Manzaneda para que eu mesmo puidese poñelos cando se fundían na caixa de entrada da acometida na casa, onda o contador, e tiñades que verme a min, máis novo daquela, flamante deputado e portavos de grupo parlamentar, saír da casa nas noites de temporal e mallóns dauga a dios dar pra repoñer un fusíbel sen ter que molestar ao Reboredo e agardar por il, e volver entrar enchoupado e aterecido a sentarme ao pé da Jotul de combustión lenta para aquecer antes de volverme deitar. Galiza anos noventa do século vinte, Aguiar, San Fins de Brión. Non Moreda de Novoneira, Savane do Courel, anos corenta. E o lerio inda dura, malia que xa teñamos trifásica e xa non saia repoñer os plomos gordos coma chourizos-de-manzaneda na acometida da casa, que de nada valería tampouco, porque o que salta é o transformador no poste ou ou diaño da liña que disque ven de Negreira ou vai saber ti o qué, cagho-na-cona. E vou parar, que non sei se isto que vos conto vos importa algo ou non, mais sobre todo é que me choran os ollos e non de carraxe, que tamén, senón de forzar a vista, que levo a forzalos moito máis do instantiño que vos dixera e xa no entramentras desque volo dixen a lus veu e foise varias veces, e eu a apagar e acender as candeas, apaga candeas que volveu a lus, acende as candeas que se volveu ir, apaga, acende, ‘abre la muralla, cierra la muralla, abre la muralla, cierra...’, que se inda tivésemos feito ou fixésemos agora aínda coma os protagonistas desa cantiga latinoamericán se cadra tiñamos nós tamén o equivalente dun Evo, ou dun Hugo, ou dun Correa, ou dun ‘Pepe’ Mugica, o vello ‘tupa’, mais non, que non o fixemos e temos unha ‘habichuela’, que tal siñifica en español o nome que ben vós sabedes, da mentalidade climática marbellí de importación... Puaf!)

***************************************

Volveu a luz! E Ultreia! Mais xa non teño folgos nin espazo para proseguir coa confusión da fusión e a fisión das caixas-de-pandora. Fica para a próxima –se vos dignades agardar.

II. Fisión, que non fusión
Pois si: fisión, que non fusión -qué con-fusión!. Vou polo atallo, para recuperar o tempo perdido co apagón do outro dia. Quero dicir que é un proceso de fisión, e non de fusión, o fenómeno que, encubertamente, se pretende desencadear coa solerte cerimonia da confusión montada arredor do asunto das "caixas". Nese enguedello inestricábel para nós, as xentes do común, o que está en xogo é a desintegración da estrutura nuclear do peculiar modelo de entidades financeiras que aínda son as "caixas populares de aforros", como deseño nidiamente diferenciado, e mesmo orixinariamente antitético na sua índole, da banca privada dentro do universo dos chamados "intermediarios financeiros". Simultáneamente, trátase de que esa desintegración aniquile o único instrumento de intermediación de que dispoñen institucións políticas de poder autónomo como as galegas, para veiculizaren unha política crediticia concebida en clave de desenvolvemento socioeconómico endóxeno do país que governan, e non das metrópoles coloniais do imperio e as suas sucursais. Como eses dous obxetivos desintegradores son socialmente inconfesábeis e, no marco constitucional vixente, indefendíbeis, os poderes financeiros e políticos celtíberos que pretenden semellante aduanada fan aplicación do moi castelán requilorio de "aprovechando que el pisuerga pasa por vaya-usté-saber-donde", e utilizan para os seus renartes fins o pretexto dos desperfectos causados pola crise enxendrada en e por "a globalización financeira" na finca particular dos intermediarios idem: redimensionemos, concentremos, centralicemos! -é a imaxinativa consigna, tan vella, monótona e reincidente como a história mesma do capital bancario e financeiro e a famosa "destrución criativa" schumpeterián, ou sexa, destrución social criativa de lucros para os destrutores. E hala!. Recéitanse os mesmos fármacos que inocularon a doenza e enxendraron a crise-pandemia -á que eu ousaría chamar "o SIDA financeiro" deste período de entre-séculos. E para despistar, como nas obras públicas, póñense grandes cartaces que avisan: "Fundimos pra vostede, desculpen as molestias" -no canto de "Afundímolos a vostedes, é o noso interese", que sería veraz pero suicida. O caso é que a xente non se decate de que se volve tentar remediar o rebentón dunha "borbolla" financeira insuflando ár noutra meirande -e de que eses fármacos empezoñan, no canto de curar. Mais, ben pensado, vaiamos por partes e a modiño, que as presas non valen se queremos desencerellar o enguedello.

************************

A índole das "caixas", primeiro. É ben sabido, mais convén recordalo, poisque disto nen se fala -millor dito, silénciase coidadosamente- polos protagonistas da cerimonia de confusión, é dicir, os poderes promotores do proceso de "reconversión" desintegradora da estrutura nuclear dese tecido financeiro. En orixe, as caixas nacen no seo e no espazo social das clases populares sometidas ao poder do capital e á sua lóxica -esplotación, lucro, apropiación e acumulación do valor escedente enxendrado polos que só dispoñen da sua forza de traballo nas relacións de produción e distribución capitalistas. Nacen como tantas outras fórmulas e artiluxios de auto-defensa das clases traballadoras e subalternas, sexan cooperativas, mútuas, pósitos e así seguido. Un repertorio de fórmulas e trebellos de morfoloxía moi diversa, mais moi análogos na súa índole medular: a finalidade social e non mercantil, a lóxica da cooperación e non da competición, da cobertura de necesidades e non do lucro empresarial. No seu deseño orixinario, as caixas son institucións alternativas á banca capitalista: nacen como "fundacións", non como "empresas"; como entidades de aforro para os que teñen pouco que aforrar, de crédito para os que teñen pouco co que responder, ao sumo algo que hipotecar, obxetos que pignorar -de aí a sua frecuente simbiose orixinaria de funcións como "caixas populares de aforro" e "montes de piedade". As fórmulas populares de institucións de aforro, creto ou axuda mútua varían conforme ás diferentes clases sociais conexas con distintos espazos e culturas de actividade produtiva primordial, mais teñen en común a índole da sua lóxica pre-capitalista ou non-capitalista. Conviría revisitar as páxinas de "El crédito agrícola", a monumental obra en sete tomos de Joaquin Díaz de Rábago, contemporáneo e amigo de Brañas, concebida no contexto da Galiza finisecular do dezanove, maiormente labrega, mariñeira e artesán, só xerminalmente obreira, para comprendermos o escenario social que dota de sentido ao fenómeno peculiar das caixas de aforro nos medios populares urbáns.
Ben sei: hai unha distancia sideral antre o que eran as caixas nas orixes e o que son agora -se fosen como daquela, non serían presa cobizada por poderes bancarios e políticos nen, xa que logo, se tecería enguedello ningún para reconvirtilas, desintegralas e engulilas no buraco negro da rediviva globalización financeira. Mais, precisamente, se o "cartel" dos banqueiros e políticos coaligados en santa alianza arma esta de-dios-es-cristo para engulilas e dixerilas, é mesmamente porque resultan ser un "corpo estraño" na anatomía do moloch financeiro, unha substancia perturbadora da fisioloxía do seu sistema circulatorio. É porque, malia todalas metamorfoses experimentadas no seu xigantesco proceso de crecemento, a natureza esencial orixinaria das caixas, o seu código xenético, segue a estar impreso na sua estrutura nuclear -e resulta incompatíbel coa lóxica da chamada "finanzarización" ou, digámolo en prata, o predominio da especulación, que determina a dinámica dos actores e os mercados financeiros no actual sistema globalizado. Quero dicir: as caixas non son entidades mercantís con fins de lucro; non son sociedades anónimas por accións; non reparten beneficios en forma de dividendos aos accionistas; non cabe nelas que unha familia ou un grupo minoritario controle a maioría do capital, a xunta de accionistas e o consello de administración; os excedentes obtidos na sua actividade -o equivalente dos beneficios empresariais- só poden destinarse a gastos e/ou investimentos en "obra social" ou a reservas; na sua estrutura orgánica teñen representación -con variantes segundo sexa a sua constitución fundacional- diversos sectores sociais, empresariais e laborais, e máis, no seu caso, institucións polìticas de goberno locais ou territoriais... Iste, cando menos, é o deseño institucional das caixas: igualiño ca un banco calquera, o do botin ou calquer outro, non si?. Fóra lerias: as caixas son, teórica e legalmente, un instrumento potencialmente perfeito para unha política financeira de benestar económico e social ao servizo dos cidadáns nunha sociedade e un rexime político democráticos. Por riba, o Estatuto de Galiza, no seu artigo 30.5, atribúille ao Parlamento e o Governo (Xunta) galegos a competencia exclusiva na regulación das "institucións de crédito corporativo, público e territorial, e Caixas de Aforros". Comezades a pillar o fio do enguedello, xentes galegas do común coma nin?.
O problema real das "caixas", no seu trasunto profundo, é político, e non financeiro, menos aínda técnico-financeiro -malia que sexa financeiro o factor desencadeante dos "apuros" polos que están a pasar. Factor desencadeante non enxendrado, por certo, no eido peculiar das caixas, senón da banca privada. E non da banca periférica, senón da xigantesca banca ínsita no corazón do Sistema Dólar-WallStreet -en termos do xenial Peter Gowan finado este verán- que se afundíu o ano pasado coma o Titanic, e polo mesmo ca o Titanic: por soberbia temeraria dos seus comandantes. Certo que o andacio pegou tamén nas caixas, en diferente medida segundo os casos: precisamente tanto máis canto máis se alonxaran dos comportamentos congruentes coa lóxica da sua específica natureza peculiar, e tamén canto máis fixeran incursións no mercado internacional do diñeiro e se aventuraran nos tipos de operacións que resultaron ser irresponsábeis e causantes do rebentón do sistema financeiro mundializado -e falaremos algo disto no sucesivo, se me permitides proseguir coas entregas destas miñas matinacións.
Mais o cerne do problema das caixas é político, insisto. En duas dimensións, cando menos, que hoxe limitareime a enunciarvos. Unha, a reacción dos poderes políticos perante a crise: no canto de encetaren unha liña tan sequer reformista, de retorno a esquemas neo-keynesiáns -por caso, na versión green new-deal propugnada polo Nobel Stiglitz e compañeiros mártires- de regulación macroeconómica da demanda e oferta globais, o sistema monetario e os mercados de capitais, no canto diso, digo, teiman no recetario ultra-liberal que fracasou clamorosamente nos tres últimos decenios. E así, no canto de aproveitaren a ocasión para restauraren as funcións de economía social que son xenuinas das caixas, empúrranas cara o rego da banca de negocios desregulada ou con regulacións feitas a medida da sua depredadora cobiza. Outra, o proceso de liquidación e derrubo do famoso Estado constitucional das Autonomias, que está en curso no contexto da creba do "pacto constitucional" e descomposición do actual rexime político: porque as competencias autonómicas dificultan institucionalmente a homeneixación e uniformización do "mercado único" en clave ultraliberal, tanto no ámbito interno do Estado español coma en canto peza desa Unión Europea filla bastarda do antidemocrático Tratado de Lisboa. Nesa operación está, como xefe de brigada da fontanería doméstica celtíbera, o tal Fernández Ordóñez -ese quiste reaccionário, resíduo franquista "neo-con", que constitue unha vergoña pública para un goveno que se pretende socialdemócrata. Mais dixen que só ía enunciar esas duas dimensións, e vou cumplir: paro por hoxe. Deica o dia que vén.

III. Capital "do norte", capital "do sur"
Non me non reprendades. Non esquecín aquilo de que "o capital non ten patria" -nin falla que lle fai. Inda menos agora que non precisa pasaporte para atravesar fronteiras, e mesmo conseguiu o don da ubicuidade refugado até agora aos simples mortais. Mais o caso é que nin o norte nin o sur son "patrias". Nin sequera son "localidades". Simples pontos cardinais, referentes extremos pra fixar a latitude da posición na esfera, na bóla do mundo. Nada que poida dar pé a "patriotismo" nin sequera "localismo" de caste ningunha. Só a fixar posición(s) na esfera -e naturalmente, chegado o caso, a guerras de posicións, iso si. Guerras, por certo, tanto máis cruentas e devastadoras, con tanto máis vítimas civís e "danos colaterais", canto meirande sexa a envergadura e potencia de fogo dos antagonistas e a dimensión do espazo xeonómico convertido en escenário bélico -e non á inversa. Causan moitos máis destragos as guerras no seo dos oligopolios, ou mesmo antre as grandes corporacións que se disputan un mercado de competencia monopolística, do que antre os minúsculos actores do mercado de competencia perfecta imaxinado nos tratados académicos de microeconomía. Para empezar, dos "minúsculos" caídos en combate ninguén se ocupa: é a lei da competencia, díselles -é "lei de vida", vénselles dicir. Agora, dos grandes, os máis grandes, e os mastodontes, teñen que ocuparse os poderes políticos, os Estados, ou a mesmísima "comunidade internacional": de "reflotalos", pór a salvo aos seus comandantes, repoñer baixas e perdas, xestionar a desfeita, financiar a reconstrución -e todo ás costas de todos nós, os cidadáns do común, os que padecemos primeiro a acción despótica dos magnates, sufrimos logo inermes os destragos da guerra, e aturamos ao cabo os custos do salvamento dos guerreantes e da reconstrución do escenario bélico. Até o seguinte episodio. Porque na economìa capitalista si que resulta certo que a política é a continuación da guerra por outros medios -en sarcástico investimento dos termos do requilorio famoso de von Klausevitz.
E que ninguén remusgue, que a ninguén do común se lle ocurra preguntar: e logo os grandes non teñen que ser solventes, eficientes e competitivos, a lei da competencia non rexe para eles?; non teñen que apandar coas perdas os seus donos, como calquer comerciante do común que se arruina?. Será fulminado por iñorante, por non entender que está en xogo o "interese social" e a estabilidade do sistema. De xeito que a mellor defensa non consiste en seres eficiente, senón en seres grande, canto máis mellor, até converter os resultados da túa ineficiencia en problema de Estado e ameaza de crise do sistema: daquela terán que sacarche as castañas do lume queiran que non. Así que, se tes buracos nas contas por seres imprudente, incompetente ou mal xestor, xúntate con outros coma ti, proponlles unha fusión, metede nun mesmo saco as perdas vosas todas, e ide reclamarlle ao Estado salvamento e protección: iso chámase un SIP -sistema institucional de protección. É unha variante instrumental dun proceso que antes tiña un nome máis sinxelo e diáfano: concentración e centralización do capital e o poder conómico -conxénito ao capitalismo, á sua lóxica e ao seu desenvolvemento histórico.
Claro que, á longa, ese proceso acaba coa competencia e co mercado mesmo. Mais, alguén cre que eles cren niso da concorrencia perfecta e no mercado omnisciente que impón as súas regras de xogo obectivas aos actores todos que nil concorren? Sabémolo ben os usuarios de enerxía elétrica, que agora podemos escoller entre distintas empresas "comercializadoras" desa enerxía, pero non entre diferentes prezos e calidades do servizo, porque todas ofrecen os mesmos contratos "de adhesión" coas mesmas condicións leoninas e atrácannos coas mesmas tarifas abusivas, como se a luz e a calor fosen bens de luxo para millonarios caprichosos e, polo tanto, prescindíbeis para as xentes do común: son persoas xurídicas distintas, mais un só leviathan verdadeiro. E sábeno moi ben, sobre todo, os apóstolos ultraliberais do mercado e a competencia: o mercado ideal para eles é aquel no que unha soa megaempresa global ocupa o mercado mundial do produto que ela ofrece, e portanto non ten competidor ningún -ou sexa, o "mercado inexistente" ou, máis fino, o "mercado virtual", equivalente á reinvención dunha economía con planificación central, só que á marxe do poder político e con racionalidade antisocial. Na banca, o mesmo. Mellor dito, a banca, nisto, raia na perfección: o produto que vende sono os cartos, o diñeiro mesmo, e produce o diñeiro cos cartos dos demáis, non cos seus proprios. Na era ultra-liberal, o capital-diñeiro -ou sexa, o capital bancario ou "financeiro"- acadou a hexemonía sobre os demais -o industrial e o comercial. E comezou a enredar co seu xogo preferido: producir "borbollas"... até rebentar. Ou sexa, especular co diñeiro nos mercados financeiros, no canto de finanzar con il investimentos produtivos na economía real -único lugar onde se enxendra valor incorporado aos produtos que logo se trocan por diñeiro.
É algo elemental, e até o dixera Machado, coido, que era poeta e non banqueiro: "solo el necio confunde valor con precio". Gañar diñeiro sen producir valor só pode facerse á conta dos que o producen. A especulación é un parasito da vida económica, e cando os parasitos proliferan nun organismo chúchanlle as enerxías, cáusanlle anemia e poden acabar por matar o ser vivo que os padece -sexa vexetal, animal ou... social. Mesmo por iso, Keynes, que era, el si, economista e non poeta, pretendía, co seu sistema, levar a cabo a "eutanasia do rentista", como terapia profiláctica para salvagardar a saúde económica das sociedades. Mais a globalización financeira ultraliberal fixo todo o contrario: converteu o sistema económico mundial no paraíso dos rentistas, dos especuladores -dos parasitos. A tódolos niveis e en tódolos chanzos do sistema, até as pequenas industrias achuchadas polos intereses dos créditos, os pequenos comercios esganados polos alugueres dos locais, os asalariados afogados polas hipotecas das vivendas. Agora ben, reparade. A rede veicular do andacio parasitario foino o aparato circulatorio do sistema: dende os mercados bursáteis metropolitáns, co corazón en Wall Street, á rede arterial e venosa da banca e demáis intermediarios financeiros. O plasma ou fluxo sanguíneo portador do virus parasitario foino o capital-diñeiro -o financeiro- e non o capital-produtivo -o industrial. E o vento que difundiu o andacio por todo o sistema-mundo veu do norte, non do sur.
Así que, ao cabo e con todo, haivos norte e haivos sur neste enguedello. E capitais "do norte" e "do sur", tamén, e a diferentes escadas cartográficas e latitudes da economía global. Tamén, polo tanto, na cartografía das "caixas". E tamén no arco das latitudes intra-galegas do capital. Si, hai capital "do norte" e capital "do sur" mesmo tamén no liliput galego. E non é, en principio, custión de localización xeográfica nin de "localismo" -inda que lle cadre ter esas proxeccións. Non: é custión de índole ou morfoloxía do capital. Simplificadamente: o capital do norte é primordialmente capital-diñeiro; o do sur, industrial. Cadra logo tamén que o corazón financeiro do país está no norte, e no sur o corazón industrial. A realidade simplificada neste esquema non é de hoxe: veuse xestando dende un século atrás. E esa realidade, na súa dinámica evolutiva, condicionou e incidiu no proceso de conformación da idiosincrasia, estratexias financeiras, estrutura funcional e modalidades operativas de relación co contorno socioeconómico peculiares e diferenciais das dúas únicas caixas hoxe existentes en Galiza, e nomeadamente das entidades matrices dos procesos de fusión-absorción xa operados até hoxe -que en tres decenios reduciron o censo de sete a dúas se, coas presas, o meu caletre non reconta mal.
Hai preto de tres lustros, cando, a mediados dos noventa, se abordou a reforma da lei galega das "caixas" -ocasión perdida de innovar cunha normativa que tería evitado boa parte dos problemas actuais, como queriamos os nacionalistas- xa se escoitaba o balbordo, inda afastado, do asalto bancario ás "caixas" que acontecera noutras latitudes europeas, xa se abesullaba o cabalo-de-troia que podían volverse as "cotas participativas" para unha ulterior conversión desas entidades da economía social en sociedades por accións capitalistas, e xa tamén soaban trompetas, inda con surdina, chamando á fusión das catro "caixas" entón existentes -Galicia(Coruña), Ourense, Pontevedra e Vigo. Eu, como portavoz do Bloque no noso Parlamento, estudara a fondo e arrecadara asesoramento científico abondo sobre esa problemática. Tamén solicitara interlocución directa e franca con cada unha das catro entidades: unhas aceitárana e outras deran a calada por resposta -non vou desvelarvos cales foran unhas e outras. O caso é que conseguín analizar os seus balances, a estrutura das súas operacións activas, e ordear ao cabo a sua tipoloxía, nun leque que tiña nunha estrema á de Ourense e na outra á de Vigo. Ourense viña ser a máis "tradicional", e tamén a máis embarcada daquela en operacións financeiras especulativas. Vigo, todo o contrario: a máis comprometida en finanzar investimento produtivo no tecido industrial do país, a empezar polo do hinterland vigués e o complexo mar-industrial galego -mais non só. Lémbrome dunha pintoresca anécdota do Vitorino Núñez, un día en conversa no Parlamento, dicíndome alporizado como Caixa Vigo arrecadaba liquidez no "interbancario" cando os tipos andaba polas nubens -Ourense, por suposto, "investía" no interbancario unha porción descomunal dos seus recursos, operación moi lucrativa pero absolutamente estéril para a malparada economía da provincia e do país. Cando, pouco despois, presións "políticas" espúreas forzaron a fusión das "caixas sul" que deu a luz a Caixanova, eu preguntábame que consecuencias tería aquel casoiro forzoso das dúas entidades máis distantes entre si nas opcións alternativas pola especulación ou polo finanzamento produtivo da economía real.
Alén doutras connotacións e implicación que hoxe vos aforro, direivos que a fusión que agora se pretende non resolve nada que non se poida resolver con outras fórmulas e vieiros, e só criará novos problemas que, se non saltan ao escenario no imediato, rebentarán no seu día. E non é un problema de "localismos" -inda que o localismo sexa doenza crónica no seo das necias, pitoñas e alienadas clases dirixentes indíxenas, tántas veces doentes de pailanismo vilego, que non aldeán. Nin de protagonismos vaidosos -malia que habelos háxaos. Sexamos analíticos e non badocos. Gayoso e Méndez son dúas mentes financeiras moi distintas. Mais non só polas suas respectivas personalidades intelectuais, profesionais e humanas. Tamén, e sobre todo, polos diferentes e até case antitéticos contextos peculiares nos que se forxaron as súas traxectorias á fronte de cadansúa entidade. Haivos capital "do norte" e capital "do sur", reitero. E as súas diferentes lóxicas pódense artellar nunha política financeira pública autónoma e autótona, ou sexa, nacional galega, hoxe inexistente nas institucións políticas de autogoberno. Mais, como a auga e o aceite, comprimidas e mexidas a fortiori nun recipiente fechado ao baleiro, non haberá quen as faga emulsionar.

IV. "Flash-back"
No vran do 1985, portanto aínda na primeira lexislatura da recén estreada Autonomía política galega, o Parlamento de Galiza madrugou en aprobar unha lei -Lei 7/1985 de 17 de xullo- reguladora das Caixas de Aforros. Tanto das que tiñan o seu domicilio social na Galiza como tamén das actividades, no territorio galego, das que o tiñan fóra. A nosa cámara de representantes amostrábase así dilixente en exercitar o mandato competencial lexislativo conferido polo Estatuto de Autonomía que, no punto 5 do apartado I do seu artigo 30, incluía ás "institucións de crédito corporativo, público e territorial e Caixas de Aforros" nas materias de "competencia exclusiva" da Comunidade Autónoma galega. Compre dicir que Camilo Nogueira, coa sua tenacidade característica, tivera bastante que ver co logro da inclusión desa competencia na carta autonómica galega, xa dende o proceso de elaboración do famoso "Estatuto dos dezaseis", precedente xerminal -e máis ambicioso por certo- do texto que finalmente aprobarían as Cortes españolas e entraría en vigor no 1981.
Para esa declaración de "competencia exclusiva", o devandito artigo 30 invocaba os "termos do disposto nos artigos 38, 131, 149.1, 11 e 13 da Constitución" española. E o único marco normativo limitativo do exercizo desa competencia exclusiva era iste: "De acordo coas bases e a ordenación da actuación económica xeral e a política monetaria do Estado". Reparemos na literalidade dese enunciado: o linde competencial sinálao o respeito ás "bases" ordenadoras a nivel do Estado da sua política macroeconómica, como conxunto -"actuación económica xeral"- e, dentro dela, da política monetaria -tamén macroeconómica e xeral, portanto. Insisto: trátase, daquela, das bases e ordeación xeral -por certo que a Constitución (a.149.1, 13º) di literalmente "coordenación", que non é idéntico a "ordenación"; e di "da planificación xeral da actividade económica", que tampouco é o mesmo ca "actuación económica xeral". Mais, ao caso: non se trata, portanto, da regulación normativa concreta e polo miúdo das materias confiadas en "competencia exclusiva" á nosa autonomía -poisque doutro xeito, evidentemente, estaría de sobro, por valeiro de contido efectivo, o establecido como competencia propria polo Estatuto, e que fora asumido e convirtido en lei orgánica do Estado polas proprias Cortes.
Á par da regulación das Caixas, figuraban no mesmo artigo 30 -figuran aínda, poisque o Estatuto non foi abolido, derrogado nen legalmente demoucado, que eu saiba- como materias de competencia exclusiva "nosa" a industria, a agricultura e gandería, o comercio interior (pontos 2, 3 e 4), e até esta xoia de "welfare economics" keynesián, paradigma daquela aínda non esborrallado pola barbarie ultra-liberal (ponto 6): "Sector público económico de Galicia". Por certo que o apartado II dese artigo decretaba inclusive que "a Comunidade Autónoma galega participará, tamén, na xestión do sector público económico estatal" ubicado en territorio galego -e relembremos que, naquela altura, formaban parte dese sector empresas e factorías do INI como Bazán, Astano, As pontes, San Cibrán, e así seguido. Inciso: qué fica efectivamente en vigor de todo iso? Úlo o "sector público económico galego"? Cándo e ónde chegou a participar a Xunta nas empresas públicas estatais antes de seren regaladas ao gran capital privado ou á contorna dos buscóns azanaristas?. Úlo o exercizo de todos eses eidos competenciais exclusivos polas sucesivas maiorías parlamentares e governos da Xunta, ostentados polas "forzas de ocupación" da dereita española durante vintetrés dos vinteoito anos que levamos de "autogoverno" ou, se preferides, de "governos autistas"?. Pero prosigamos.
O que dotaba de sentido "común" a ese conxunto de materias competenciais exclusivas érao a posibilidade de elaborar, artellar e vertebrar unha política macroeconómica antónoma, axeitada á peculiar realidade socieonómica do noso país e capaz de remediar a patoloxía do noso subdesenvolvemento -aínda dentro das escasas marxes permitidas pola Constitución. Esa pretensión traducíase en norma estatutaria no ponto primeiro dos enunciados nese mesmo artigo 30: "Fomento e planificación da actividade económica en Galicia". Verdade que se fixo uso dese precepto?. Verdade que os sucesivos governos e maiorías parlamentares autónomas foron esforzada e patrióticamente dilixentes en planificaren a ordenación e desenvolvemento socioeconómico do benestar da nación galega e dos seus cidadáns? Tal "como en Irlanda, como en Irlanda", que bradaba o católico Brañas tan adorado polo fraguismo? Acaso non se fixo uso para tan "galeguista" finalidade do preciosísimo instrumento financeiro que era a rede das "caixas" -de Pandora- galegas? -non riades, que o conto é triste, escribira o "irmán Daniel", e fixéralle eco saloucante Cabanillas: "na praia de Rianxo caían como bágoas as estrelas".
O certo é que, dos artigos da Constitución invocados polo "noso" Estatuto no devandito artigo 30, cáles chegaron a aplicarse ou tan sequer respeitárense?. O 38 recoñece a "liberdade de empresa no marco da economía de mercado", e compromete aos poderes públicos a garantiren "o seu exercicio e a defensa da produtividade", mais condiciónao a que sexa "de acordo coas esixencias da economía xeral e, cando corresponda, da planificación". Úla?. O 131 asevera que "o Estado, mediante lei, poderá planificar a actividade económica xeral para atender ás necesidades colectivas, equilibrar e harmonizar o desenvolvemento rexional e sectorial e estimular o crecemento da renda e da riqueza e a sua máis xusta distribución" Maravilloso: fíxoo, non si? Pero hai máis, no ponto 2 desa mesma norma constitucional, establécese o compromiso de que "o Goberno elaborará os proxectos de planificación de acordo coas previsións que lle sexan subministradas polas Comunidades Autónomas". Nunca os sucesivos governos do Estado obedeceron ese precepto constitucional. É máis: "A tal fin constituiráse un Consello, cunha composición e cunhas funcións que se desenvolverán por lei" -remata ese artigo. Criouse, si, o Consello Económico e Social, por lei de 1991 -mais nunca funcionou operativamente, e nunca se chegou a darlle presencia nil á flamante Comunidade Autónoma galega, nen sequer no apoxeo do esplendor fraguiano: eu reclamárallo cando do famoso "diálogo institucional", e il confesárame a sua impotencia política no asunto.
Coidaredes, se cadra, que isto pouco ten que ver co enguedelllo das "caixas": pois xa vedes en cal contexto se situa en orixe ese eido competencial autónomo, a sua razón de ser, os atrancos políticos ao seu exercizo, o desleixo dos ocupantes das institucións galegas responsábeis de exercelo, e a xestación do proceso que desembocaría no enguedello actual. Prosigo, logo?
Etabamos en que a primeira lei de Caixas galega era de xullo do 1985. No Estado, o Psoe gonzalista áchase en pleno apoxeo: primeira lexislatura de governo con maioría absolutísima. Pois ben, cousa dun mes máis tarde, en agosto dese mesmo ano, promúlgase unha lei das Cortes españolas (Lei 31/1985) , que non se ocupa de regular as bases nen a ordenación-coordenación da planificación-actuación económica xeral nen tampouco da política monetaria macroeconómica -conforme vimos que reservaba a Constitución ao poder central. Non. Esa lei impón o "Regulamento das normas sobre órganos rectores das Caixas de Aforro". Así comenza a intromisión, a invasión dese eido competencial declarado "exclusivo" polo Estatuto de Autonomía de Galicia. Así enceta o poder central o proceso de uniformización dunha morfoloxía tan diversa e tan vencellada a cada peculiar realidade socio-institucional e orixe fundacional como é o deseño orgánico desas entidades non mercantís de economía social que son as caixas de aforros -diversidade ben marcada aínda, naquela altura, mesmo dentro do pequeno pero polimorfo universo galego.
Pero no ronsel desa lei navega logo -faltaba máis- o Tribunal Constitucional, como buque-escolta do governo central dedicado a botar cárregas de profundidade contra calquera das "nacionalidades históricas" que pretenda exercer as suas competencias políticas. O Tribunal é lento, pero seguro, no seu labor de cancerbero do Estado unitario de sempre, disfrazado de "descentralizado": a nosa nación-sen-estado ten declaradas potestades moi lindas, a condición de que non as exerza máis que pra aforrarlle choio administrativo ao poder central -xa se sabe, algo así como unha deputación supra-provincial, con caciques incluídos. E o T.C. dicta duas sentencias no mesmo día, o 22 de marzo, do 1988. Unha delas arremete contra a lei galega das Caixas, a de xullo do 1985, e anúlalle un feixe de artigos. A outra, por se acaso non abondase con iso, atribuelle "carácter básico" a determinadas normas da lei estatal intrusista no tema dos órganos das Caixas, a de agosto do 1985 tamén.
En Galiza governa, neses intres, o malpocado "tripartito" -Psoe, CG, PNG- presidido polo infeliz Fernando G.Laxe, sospeitoso en Madrid por ter sido outrora "pexego" (do PSG), e odiado en Génova por ter ousado apresentar, e por riba gañar, unha moción de censura contra a inefábel "Xunta de Albor" -aquela á que lle cantabamos "no cortello está millor", lembrádesvos?. E ese governo da Xunta baixa as cirolas perante o T.C. e apresúrase a tramitar no Parlamento un proxecto de lei de modificación da lei galega de Caixas do 1985. A exposición de motivos dese proxecto de lei é patética. Ten dous breves paragrafos. O primeiro dá conta das sentencias do T.C. atentatorias contra as competencias estatutarias do Parlamento e a Xunta de Galiza -ou sexa, as suas, as dese governo tripartito investido un ano antes por ese parlamento. O segundo confesa as suas culpas e fai acto de atrición, coma os encausados pola Inquisición de outrora e de arestora: "Co fin de lles dar cumprimento ás Sentencias mencionadas, compre proceder á adecuación da Lei galega ás resolucións das mesmas, mediante a supresión das custións declaradas inconstitucionais e a modificación da redacción daqueles artigos nos que o texto orixinario (...) é incompatible coa normativa declarada básica". Abraiante, poisque o único inconstitucional dese asunto érano as sentencias do tal Tribunal Constitucional da Inquisición celtibérica. O BNG tiña un só deputado na cámara: ben sabedes que era eu mesmo. A emenda de totalidade e devolución que apresento daquela tiña un texto moi breve tamén -e mesmo tamén patético, a fin de contas: "este Proxecto de lei -argüía- significa un autorrecorte de competencias promovido pola actual opción no poder". A demouca ou auto-castración da primeira lei galega das Caixas consumouse o 25 de abril do 1989: quince aniversario da revolución portuguesa "dos cravos". Daquela non había, que se soubese, crise nen buracos negros nas institucións financeiras galegas de aforro "popular". Mais xa comezaba a prepararse o asalto do poder central a esa cidadela ubicada fóra do seu feudo. Remataba así o primeiro acto da traxicomedia que tería como desenlace o actual enguedello das "caixas"... de Pandora. O segundo contareivolo outro día, se queredes. Agora voume a Madrid -a conspirar.

V. "Blow up"
Se na miña pasada entrega ensaiei un "flash-back" e vos fixen dar un pinchacarneiro de costas no tempo -pirueta ben arriscada se non caes de pé- desta tentarei unha ampliación fotográfica do acontecido daquela. Ben sei que o máis probábel é que me ocorra como ao protagonista do famoso -e xenial- filme de Antonioni ao que lle furto o título e lle empresto a idea. Lembrádesvos? Era fotógrafo, andaba a pasear por Black Heath e tirar fotos á toa. Ao lonxe, unha parella flirteaba, ou rifaba, ou cousa polo estilo. Fotografouna tamén. Ao revelalas no seu estudio algo lle chamou a atención. Con sucesivas ampliacións acabou por descubrir un cadáver deitado na herba ao pé dunha cancela: houbera un crime. Volveu ao lugar do feito, mais o cadáver xa non estaba alí. Voltou logo ao seu estudio, mais furtáranlle os negativos. En resumo, éravos máis ou menos así. Ao cabo non ficaban pegadas de que o crime tivese lugar: nen cadáver, nin parella, nin fotos. Como a pelota imaxinaria da partida de tenis "virtual" que están a xogar os comediantes no parque na secuencia final do filme. A pelota invisíbel que, nun lance, se lles vai por riba da cerca da cancha e o protagonista, a requerimento deles, arrecada na herba e devólvellela polo ár, para que reanuden o xogo. Vós diredes logo se ten algo que ver co enguedello das "caixas" -ou non-.

**********

Outono do 1995. O Parlamento de Galiza enceta o proceso de tramitación e debate dun proxecto de lei da Xunta de Fraga regulador das Caixas de Aforros. Non se non trata dunha simple reforma da xa existente do 1985, modificada polo tripartito en 1988. Trátase dunha lei nova do trinque. Cando menos apreséntase formalmente con tal pretensión. Aproveitarase a ocasión para exercer fraguianamente, ou sexa contundentemente, a competencia exclusiva atribuída nesa materia polo Estatuto de autonomía, mais progresivamente invadida polo poder central nos anos precedentes?
Quiá! Xa de primeiras, a exposición de motivos da nova lei revela -ou confesa- que vai a remolque da locomotora estatal: "viñéronse producindo algunhas modificacións na normativa básica do estado que fan necesaria a adaptación da norma autonómica". Por se non ficase claro abondo, aínda reitera que, ademais da "conveniencia de completar a normativa autonómica" -faltaría máis que non se argüíse un pretexto- é "a necesidade de adaptala ás novidades introducidas na normativa estatal" o que fai "aconsellábel a elaboración dunha norma (...) que abordase todos os temas". O carácter de pretexto do primeiro motivo -o de "completar a normativa autonómica" cunha lei "que abordase todos os temas"- salta á vista desque se examina o contido dos seis títulos do texto legal: ou se limitan a aplicar e desenvolver as novas normas estatais, ou se enredan en redefinicións do xa definido -dende o concepto de caixa de aforros (!) até os de fusión e absorción, por certo encerellados un co outro (!)- ou se perden en vougos asertos declarativos de intencións e carentes de virtualidade preceptiva, ou, sinxelamente, e malia que semelle incríbel, renuncian de xeito explícito a entrar en materia. E non unha materia calquera, senón materias cruciais. Unha mostra: nada menos que no tocante á "organización institucional das caixas" (Tit. II), o lexislador declara paladinamente: "Non recolle o (...) referente a órganos de goberno, pois (...) non é propósito desta lei reformar estes aspectos da normativa vixente" -poisque, claro está, xa fora reformada no 1988 para axustala disciplinadamente ao feitío e medidas do uniforme carpetovetónico confeccionado polas Cortes!
Ampliemos un cacho este negativo. O grupo parlamentar do BNG, en defensa da autonomía lexislativa que nin a Xunta nin o Parlamento están a defender, formula daquela unha emenda á totalidade do proxecto, reclamando a sua devolución á Xunta para que o reelabore en condicións axeitadas. "Operado polas Cortes Españolas, o Goberno Central e o Tribunal Constitucional -dise nesa emenda- o proceso involutivo de domesticación, disuasorio de calquer veleidade no uso pleno das competencias teoricamente exclusivas por parte dos poderes lexislativos e executivos autonómicos que ousaron facelo interpretando nunha dirección positiva o marco constitucional vixente, non debera solprender que avanzase progresivamente a uniformización en materia de Caixas de Aforro", nen que o proxecto apresentado "fose a fin de contas un texto timorato e "homologado" na convención imposta a nível estatal". Inda así, á vista dos seus contidos, "a sorpresa prodúcese, e mesmo reduplicada: o texto que apresenta a Xunta aínda semella máis papista que os papas do poder central". Como mostras, sinálanse varios eidos temáticos primordiais.
Primeiro: o das "intervencións públicas", ou sexa, as normas reguladoras da intervención do poder político galego en uso das súas competencias. O lexislador afirma, moi runfante, que o título que as regula (o III) vén ser, "en realidade, un título novo no que se regulamentan os distintos ámbitos de intervención dos poderes públicos sobre as caixas". Lonxe diso, sinala o BNG, o texto da nova lei "nin sequera fai obxecto de regulación as posibilidades de orientación ou encarreiramento do potencial de xeración de crédito das Caixas cara a obxetivos de investimento acordes ou armonizados coas necesidades obxetivas de desenvolvemento económico e priorización de especializacións produtivas da C.A. galega".
Segundo: a "solvencia" das caixas. Os "coeficientes de solvencia", introducidos por lei estatal do 1992, desprazaran aos "coeficientes de investimento", definitivamente suprimidos no 1993. A nova lei galega limítase a "traducir" as normas estatais. "Fortaleza financeira e solvencia -di o BNG- consitúense asi pois nos obxetivos prioritarios das Caixas, como garantía da sua actividade e condicións imprescindíbeis pra acadaren outras metas". E engade: "Non parece que, a partir deses plantexamentos, resulte doado que as Caixas poñan en valor as súas peculiaridades e vantaxes xenuinas a respeito doutras modalidades de intermediarios financeiros para executaren unhas políticas de operacións activas propiciadoras do finanzamento de investimentos reais e máis acopladas ás obxetivas necesidades da base económica do noso país" -poisque, "no proxecto de lei apresentado, nada figura ao respeito". Polo demais, o único control concreto esplicitado (a.39) é a -só potestativa- "necesidade de autorización previa" da Xunta "para os investimentos en inmobles, accións, participacións ou outros activos monetarios, a concesión de grandes créditos ou a concentración de riscos nunha persoa ou grupo": se os sucesivos governos dos trece anos decorridos dende aquela tivesen exercido ese control, estarían as Caixas na "delicada" situación na que se achan agora? E senón, quen é o responsábel (político) desa situación?
Terceiro: as "cotas participativas". Configúranse como instrumentos para a dotación de "recursos proprios", e proclámase a "salvagarda plena da natureza" das Caixas -esplicítase que non outrogarán "dereito político ningún" aos seus titulares. "Mais -sinala o BNG- o trasunto subxacente da custión dista de estar claro" e xa ten provocado "suspicacias e receios no proprio ámbito das Caixas", á vista de "procesos acontecidos xa en Italia e en curso de acontecer na Gran Bretaña, que en definitiva consisten na penetración da banca privada no tecido orgánico das Caixas, coa conseguinte desnaturización e inclusive desparición delas como segmento aparte, peculiar e diferenciado dentro do sistema dos intermediarios financeiros". O aviso fica dado xa, portanto, á altura do 1995 -e con este retrouso: "quen poden ter interese en subscribir tales cotas (participativas) nas condicións económicas e técnico-financeiras que legalmente se establecen, carecendo os seus titulares dos dereitos "políticos"..." (?).
Cuarto: a "obra benéfico-social". Regúlase, si. "Mais, despois dunha migalleira regulación dos aspectos cuantitativos das dotacións" con ese destino, resulta que, "en troques, o deseño legal dos aspectos cualitativos contén abondosas ambigüidades e mesmo indefinicións" -a empezar por "que destinos dados a excedentes das Caixas terán a consideración de obra benéfico-social". En realidade, o interesse da Xunta vai por outro camiño: "alimentar circuítos paralelos aos dos Orzamentos Xerais da C.A., que cubran a dotación de servizos públicos sociais, culturais, educativos e até de promoción económica" -ou sexa, que lle aforren ao erario público fondos que só a traveso da legalidade parlamentaria dos Orzamentos públicos deberan asignarse "a cometidos irrenunciábeis e indisociábeis da función pública". Outro aviso inútil, non si?
En fin: "O resto dos contidos do proxecto de lei -advirte o BNG- resultan virtualmente irrelevantes. Digámolo dun xeito gráfico: o resto e nada veñen ser, prao caso, a mesma cousa". E, como pedra de escándalo, a xa referida renuncia expresa a regular acaidamente os órganos de representación e decisión das caixas galegas en procura dunha necesaria "clarificación e normalización a nivel da C.A. galega".
Naturalmente -disque a democracia non é o goberno do povo, senón das maiorías sen consideración das minorías, anque representen a metade menos un- nin o proxecto foi reelaborado, nin se aceptaron tampouco as normas alternativas concretas propostas polo Bloque Nacionalista Galego en emendas parciais. A omnisciente maioría fraguiana comportouse como o que realmente era: autista. As consecuencias perniciosas abrollan agora.

**********

Coda. No entanto, esa lei galega do ano 1996 criou un interesante mecanismo de control das Caixas, anunciado na exposición de motivos e estatuído nunha disposición adicional: "consiste na creación dunha unidade administrativa, no seo da Consellería de Economía e Facenda, profesionalizada e capaz de levar adiante o control de toda a normativa contida na presente lei, así como de se coordinar cos órganos competentes da Administración do Estado". De acordo. Pois logo, que andou a facer esa parella da garda-civil político-administrativa durante estes trece anos? Xogar aos biosbardos, facer a vista gorda, praticar a complicidade? Sospeito que esa parella nunca vai parir a resposta -se non lla sacamos con fórceps os cidadáns-.

"Soberanos e intervenidos"

2009-10-25T20:39:00.004+01:00

Xosé Manuel Beiras

I.
II. O TNT de 1974
III. Os cravos do cristo
IV. Eutanasia constitucional
V.- Epílogo provisório: "L'Espagne est en vente"

I.
O rótulo non é meu: é un empréstimo. Ao pouco de que a A.C. "Alexandre Bóveda" editase nun opúsculo, como xa vos dixen, o texto dos artigos que a imprensa do entón rexeitara publicarme e que veño de ofrecervos eiquí, en catro entregas, nestes domingos pasados, recibin unha chamada de Joan Garcès. Estaba en Madrid. Había oito anos que non sabía nada dil. Perderamos o contacto dende as eleicións do 1977, as primeiras do post-franquismo. En rigor, perdérao eu, por mor da grave crise persoal que me precipitara nun descenso aos infernos do que tardara varios anos en rexurdir. Joan Garcès fora o compañeiro da FPS co que máis me sintira identificado e no que máis confiaba. Tamén o que máis eu aprezaba e ademiraba, polo seu talento e a sua traxectória, tanto inteleitual coma ética e política. Fora asesor de Allende durante o governo da Unidad Popular, e -escribiría máis tarde Mario Benedetti- "foi un dos homes máis achegados e de meirande confianza do Presidente, a quen acompañou até os seus últimos momentos no Palacio de La Moneda". Morto Allende, il salvárase de miragre, pola sua audacia e máis unha decidida intervención do embaixador español en Santiago de Chile. De alí pasara a Paris, onde se integrara na equipa asesora da candidatura de Mitterrand ás eleicións presidenciais de 1974 -que gañara Giscard d"Estaing- na compaña de membros do famoso CERES, como Michel Rocard, e economistas como Jacques Attali. Precisamente á volta dese verán, fora convidado por Pierre Guidoni a asistir ao "cónclave" -que non congreso- de Suresnes, o da entronización de González na direición do PSOE, mais refugara o convite: "O camiño da recuperación da soberanía nacional e as liberdades democráticas, díxenlle ao meu amigo -escribiría Garcès ben anos despois- non debera pasar por unha "intervención preventiva" como aquela, de manual, en previsión de que a ruptura de Portugal co rexime de ditadura -a revolución dos cravos acontecera na primavera anterior- puidera extenderse ao resto da Penínsua Ibérica". Retornado pouco máis logo a España, e activamente incorporado ao proceso de xestación da efémera FPS, a min retratárame moi gráficamente a comedia de Suresnes nunha lacónica sentencia que nunca máis esquecín: "En Suresnes -dixérame- o anfitrión foi o PS francés, o "bailleur des fonds" -fornecedor dos cartos- foino a SPD, e o direitor de escena o Departamento de Estado norteamericano".
Garcès posuía xa daquela unha moi sólida formación teórica e ideolóxica, inusual nos cadros políticos da esquerda peninsular do entón, e a sua insaciábel curiosidade e insólita erudición como investigador e analista fornecíanlle un coñecemento exaustivo da urdime política do sistema e unha certeira capacidade de diagnose das suas tensións dinámicas. Pola sua estreita relación coa esquerda francesa máis criativa dende o período final do gaullismo, e a sua ulterior actividade na "Fondation Nationale des Sciences Politiques", dispuña dunha información privilexiada encol dos procesos que estaban a darse a partir do sesenta e oito nos diferentes eidos das esquerdas europeas. E pola sua experiencia chilena e o seu rol no círculo de confianza de Allende, coñecía perfeitamente o panorama latinoamericán e tiña valiosísimos contactos políticos no espazo dos países non alineados. Un seu irmán formaba parte do grupo nuclear do PSPV, liderado por Vicent Ventura, e por ese vieiro se incorporara Joan ao proceso de xestación da FPS, consumada a ruptura co PSOE na Conferencia Socialista Ibérica. Naturalmente, romper co Psoe implicaba gañármonos a enemistade da Internacional Social(demócrata)ista, cociñeira na suplantación da creba democrática pola reforma política do Estado franquista con receita ianqui, de xeito que os da FPS ficabamos sen respaldo internacional ningún. Foi nesa tesitura na que o Garcés fixo uso dos seus contactos para tentarmos arrecadar apoios onda os países non alineados, e xestionou a entrevista dunha delegación da FPS, encabezada por il mesmo, co governo de Boumedian en Alxer á que xa me referin. Do que non dispuña o Garcès, nen tampouco a propria FPS, era do poder ou o peso específico suficiente para obter ese apoio a contracorrente da operación deseñada polas "Potencias hexemónicas" para a transición no Estado español, é dicir, para contrarrestar eficazmente as presións exercidas sobre o governo alxerián pola "Coalición da Guerra Fría" -como certeiramente denomina Garcès ao "bloque oucidental"- e as contrapartidas ofrecidas por membros dela, a empezar pola IS co Psoe como "correveidile" -incluídos acordos de comercio de estado coma os que fixeron inzar exóticas palmeiras a treu en espazos públicos remodelados da franxa atlántica septentrional peninsuar climáticamente máis adversos á fisioloxía desa especie vexetal mediterrán. Así ficamos sen ousíxeno exterior, abafados e, os que non pactamos, varridos pola propaganda e os cartos dos "Flick" nas eleicións do setenta e sete -como o PSG e, no PSPV, o grupo de Ventura. Canto ao Joan Garcès, que, a diferencia doutros moitos cadros da FPS, non entrou no xogo da "reforma política do irreformábel", decidíu encetar a investigación documental precisa para a redacción dunha obra de grande alento encol das estratexias de intervención no período da Guerra Fría, con Latinoamérica e o Estado español como centros focais do amplo espectro desa esculca.
Nésas andaba, mesmamente, cando me telefonou dende Madrid e me propiciou así reanudar unha relación suspendida durante oito anos. "Non che pregunto que é da tua vida porque eu si que sigo os teus últimos pasos e leo o que andas a escribir" -lémbrome que me espetara, para o meu pasmo, nada máis saudármonos. Eu viña de estrearme como único deputado do novo BNG no Parlamento de Galicia, xusto despois de editado o meu opúsculo encol da pre-transición. O pasmo tornouseme abraio cando escoito ao Joan engadir: "Temos que vernos. Non vas vir por Madrid?. Temos moito que falar, porque lin o que escribiches sobre a transición, e pódoche dicir que coincide coa miña diagnose nun dos capítulos dun libro que estou a rematar de redactar, despois de arrecadar moita documentación que non fora consultada até agora, mesmo documentos secretos desclasificados dos arquivos norteamericanos e ingleses dende o tempo da Guerra mundial en diante, que corroboraron as miñas hipóteses...". E adiantoume un relato moi abreviado da sua andaina nos últimos anos e máis do labor de esculca que emprendera. Nin que dicirvos teño que, conforme o escoitaba, proíame a curiosidade e escocíame a presa por podérmonos ver e falarmos de vagar sen auriculares por medio. De xeito que aproveitei o primeiro pretexto que se me apresentou para viaxar a Madrid, xantarmos xuntos e escoitar a modo o seu relato completo.
Así souben que, para arrecadar as fontes documentais máis auténticas da sua investigación, fórase residir por unha longa tempada nos Estados Unidos, onde traballara arreo na consulta e peneira de documentación conservada nos arquivos do Congreso e do Departamento de Estado, e máis obtivera acceso a todo un repertorio de documentos "top secret" que, co paso do tempo, foran "desclasificados", nomeadamente, pola sua relevancia, os custodiados nos arquivos do Office of Strategic Services (OSS), e máis do Combined Chiefs of Staff (CSS) dos USA e o Reino Unido referentes ás American-British Conversations. Mesmo algúns deses documentos foran desclasificados a petición sua. Con toda esa documentación, engadida aos materiais bibliográficos e informativos que il mesmo fora arrecadando anteriormente ao longo dos anos, Garcès abordara a redacción dunha obra que naquela altura estaba a piques de rematar, unha impresionante análise historiográfica e política do período da guerra fría -con algúns excursos retrospectivos á mitade anterior do mesmo século- enfocada e vertebrada a traveso da dialética antre dous fenómenos antitéticos: o exercizo de cadansúa soberanía nacional polos diferentes povos e a intervención intrusiva nese exercizo polas potencias hexemónicas no sistema "oucidental" -primordialmente, claro está, a metrópole imperial USA e a sua aliada submetrópole británica. Con ese fío condutor, a estrutura expositiva da análise e o relato dispúñase en duas grandes partes: artellada unha sobre o binomio "intervención e guerra fría", e sobre o de "estratexias mundiais e intervención" a outra. Nese grande mural, dous espazos aparecían traballados con pincelada máis miuda e análise máis migalleira: Latinoamérica e a Penínsua ibérica. O longo capítulo consagrado ao tardo-franquismo e a transición política ao post-franquismo fora o que suscitara a sua chamada telefónica e os comentos que nela me fixera. Foi tamén a temática na que se centraría primordialmente a nosa conversa xa en Madrid, e máis as outras que subseguintemente teríamos. Eu "alucinaba" -dirían os mozos de hoxe- coas revelacións do seu relato, e riamos os dous a cachón, solprendidos pola sintonía que se mantivera entre os nosos caletres durante os anos que pasaramos sen comunicármonos.
Rematada a redacción da sua obra, Garcès tardou varios anos en achar editor que ousase publicarlla -tal era a cárrega explosiva que agochaba. Lémbrome que nun intre dado, ben entrados xa os anos noventa, chamoume para perguntarme se podería editarse na Galiza, en Laiovento, mais era empresa inasequíbel para tan cativa editorial. Pensei como alternativa Portugal. Mais as xestións intentadas renqueaban e no entanto, finalmente, decidíuse a editarllo "Siglo XXI". Era o ano 1996: pasara práticamente un decenio dende que rematara de escribilo. O silencio nos "medios" foi a forma preponderante de publicidade coa que foi acollido. Nada do que solprenderse estándomos na celtiberia dos espellos cóncavos. Pesia que Mario Benedetti, no limiar que lle escribiu, dictaminaba o libro do Garcés como "leitura obrigada para quen pretendan recoller do pasado as duras leicións que ás veces serven para clarexar o presente". Ou, se cadra, mesmo por iso arrepiaba aos que deberan lélo o vérense retratados tal como foran -e seguían a ser. "Soberanos e intervenidos", é o seu tíduo. Mais dalgúns dos seus contidos falareivos, se vos prace, próximamente. Só, para rematar, esta aguda ironía do Benedetti no seu prólogo: "é un tíduo perfeito, (mais) tamén podería ter sido, se Graham Greene non o tivera usado nunha novela do 1948, The Heart of the Matter, ou se cadra inda millor o seu rótulo en castelán: El revés de la trama. Por iso, e moito máis, o libro de Garcès resulta fascinante. Mesmo ten un algo de enigma policiaco, poisque ao final enterámonos de quen era o asasino". E tanto!

II. O TNT de 1974
Ben sei que é a fórmula dun explosivo se cadra obsoleto: tri-nitro-tolueno. A quevén aquí, logo, no cabezal desta entrega? A ningunha intención violenta, asegúrovolo. Só un xeito metafórico -de humor gris, nin sequera negro- de re-bautismar algo que vos dixen por escrito o mes pasado: "Dende nadal do 1973, e en seis breves meses, aconteceron tres feitos dunha enorme relevancia conxuntural en fases críticas como aquela: a execución de Carrero polos "gudaris" vascos, a revolución "dos cravos", e mais a tromboflebite do vello marrau". Se o reescribo agora non é por teimar en reeditarme nin por reencarnar a consabida personaxe do conto de Borges. É por religar co libro de Joan Garcès nunha pasaxe crucial do seu esclarecedor relato da transición española que se refire a eses tres mesmos feitos. Esclarecemento que comeza polo certeiro rótulo desa pasaxe, no que Garcés enuncia a clave das reaccións dos poderes interventores a resultas deses acontecementos: "A xefatura vitalicia do Estado e das Forzas armadas". Eis o cerne da custión, o nó do enguedello. Vexámolo, se vos prace.
Primeiro, un necesario salto atrás: 1944-45. En decembro do 1944, o agregado naval dos USA en Madrid entrevístase con Juan March. No informe secreto que remite a Wáshington presenta a March como "o home máis rico de España e en gran medida o responsábel do financiamento das tropas de Franco durante a Guerra Civil". Certo. Certo tamén que, no verán do 1940, March executara unha operación do Foreign Office para subornar un feixe de "arredor de 30" principais xenerais franquistas, "cunha suma de $10 millóns postos ao dispor deles polo British Government", para convenceren a Franco de non entrar na guerra acarón de Hitler -ou sexa, ao revés da historia que nos contaran. Agora, March "recomenda a intervención angloamericana" para impor "un acordo antre os partidos da dereita moderada (Gil Robles) e da esquerda (Prieto), con exclusión dos comunistas", e restablecer, non a República, senón "unha monarquía constitucional na que o Rei ficaría reducido a un status de cabeza-figurante (figure-head)", cun governo, "por moitos anos", de coalición esquerda-dereita. March considera que, "de restablecerse unha república, desintegraríase axiña en tres repúblicas separadas e independentes (i.e., República Española, República Catalá e República Basca)" -galega non, claro. Garcès sinala que ese informe xa "deseña o propio marco ao que se axustou a transición política após a morte de Franco en 1975". Mais non ao remate da Guerra Mundial no 1945. Para daquela, os ianquis xa decidiron converter a Franco en "Vixía de Oucidente", e posporen a solución "March": deseñan a fórmula que se vai plasmar nas leis franquistas de Sucesión e do Referendum, de 1946-47, que converte a España en Reino, cun rexente vitalicio (Franco), quen designará no seu día ao sucesor, tamén vitalicio, na xefatura do Estado e das Forzas armadas, na persoa dun Borbón descendente de don Juan ou don Jaime -para enredar con eles até decidir el mesmo- que, após morte ou renuncia do rexente, será investido rei ... polas Cortes do réxime. A "rexencia" -ben sabemos- duraría trinta anos máis. Logo, morto o marrau no 1975, a solución "March" "sería a matriz da transición aplicada en España pola Coalición da Guerra Fría" -conclúe Garcès. Daquela, os españois, ¿"soberanos" ou "intervenidos"?: podedes contestar vós mesm@s.
De modo que o destino do "pueblo soberano español" estaba predeterminado e precociñado o mesmiño que o fast-food dos McDonalds. A ingratitude e o desprezo dos democráticos gobernos aliados polos republicanos cidadáns celtibéricos era de tal calibre que, non satisfeitos con teren abandonado á sua sorte á República martirizada polo "eixe" dos fascismos europeus e bailado o rigodón con Mussolini e Hitler até o 39, por riba pretendían que esa cidadanía dezmada, desangrada e exánime se encargase ela soa de derrubar ao Moloch nacional-católico-fascista que a esmagaba -cousa que ben sabían eles ser "misión imposíbel" naquela altura. No outono do 1945, nunha carta ao secretario de Estado USA, o embaixador Norman Armour non ten recato en escribir que os resistentes demócratas españois "están infectados polo virus de creren que a intervención estranxeira "salvará a situación", que GB e/ou USA van "entrar" para acabar co réxime de Franco que eles mesmos son incapaces de derrubar", eludindo así "dárense o penoso traballo de organizárense politicamente antre os proprios españois". Diredes: se non o leo non o creo, non si?
Mais, co paso do tempo, foi mesmamente esa cidadanía a que levou adiante un proceso de acumulación de forzas e teimoso combate cívico-político que, paso a paso, levaba camiño de botar abaixo o prato de comida-lixo precociñado pola Coalición da Guerra Fría. E primordialmente, no seo desa cidadanía, o movemento obreiro e os nacionalismos emancipadores "periféricos" -e perdoade que teime nisto, mais os feitos corrobórano. E daquela, a reacción da CGF, foi de apoio? Non: de alarma, desactivación e intromisión. Duas mostras. Primeira: movemento obreiro. "En febreiro do 1961, por primeira vez dende 1939, puido unha organización obreira (as nacentes CCOO) realizar unha folga prolongada, na conca hulleira asturiana -duramente reprimida polo goberno do que era ministro Manuel Fraga Iribarne. En Wáshington avaliaron a folga como un sinal de alarma" -escribe Garcés, quen engade que no outubro seguinte o "Proxecto Vulcano", elaborado polo Pentágono, "incluía a España antre as ditaduras protexidas por EEUU" -xunto a Salazar, Trujillo, Somoza e Chiang Kai-chek; bonito, ou? Solución: a "intervención preventiva", doutrina de Huntington -"necesítase unha estratexia de intervención premilitar (...) para conformar o curso político e afortalar os grupos comprometidos connosco (...) antes que a situación (requira) a intervención militar directa". Ou sexa: intervención para derrubar o fascismo, non, que o derruben os "pacientes", mais, se van camiño de conseguíreno, daquela, intervención preventiva premilitar ou, no límite, intervención militar a secas para impedírllelo. Bravo. Escuso revelarvos que a promoción e finanzamento de "grupos comprometidos connosco" pariu o PSP de Soares e o PSOE de González. Tamén, a última hora, a UCD de Suárez.
Segunda mostra: nacionalismos emancipadores. "No outono do 1970 -outravolta Garcès- sucedéronse as mobilizacións de protesta (provocadas por) os xuízos do Tribunal militar de Burgos contra nacionalistas vascos" -os que axusticiaran o torturador Melitón Manzano. De inmediato, Nixon encárgalle a un seu axente secreto "a misión confidencial de lle transmitir a Franco que "España era vital para o Oeste e Nixon non quería ver desencadearse unha situación caótica ou anárquica" -ou sexa, unha explosión de liberdade, claro. Dálle a escoller duas fórmulas alternativas para encetar "unha transición pacífica e ordeada que o proprio Franco supervisaría". Primeira, e preferida: que entronizase a Juan Carlos, conservando en troques a "xefatura vitalicia" do exército. Segunda, supletoria: que, conservando a xefatura do estado, pasase a do goberno a "unha persoa (da sua confianza) que asegurase, cando Franco morrese, a "pacífica e ordenada" entronización de Juan Carlos de Borbón". Franco obedeceu -faltaba máis- pero escolleu a segunda fórmula -faltaba máis tamén. Iso si: a rastras e remusgando. Botou dous anos para cumprir: en xuño do 1973 nomeou presidente do goberno ao almirante Carrero Blanco. Mais -paradoxos das intrigas- ao facelo, condeouno. Si. Das condicións de Nixon para a escolla da persoa, Carrero cumpría unha: era da plena confianza e absoluta lealdade ao réxime a ao seu xefe, co que garantía a continuidade. Mais, por iso mesmo, puña en perigo a outra: "a súa identificación co Caudillo" -di Garcès- desacreditábao para "manter a stability interna" nunha transición "pacífica e ordenada". Casualmente, en decembro dese mesmo ano, ETA encargouse de resolver cando menos un dos termos desa contradición: a garantía da continuidade -non o outro, abofé. Lembrade, os que xa nacerades, a adiviña que circulou daquela polo tam-tam popular: "nació en la tierra, vivió en el mar, y subió al cielo en un Dodge-Dart". Mais a estratexia interna do aparato do réxime reconverteuse axiña. O vello marrau reaccionou tan xelidamente como conta Barea en "La forja de un rebelde" que facía en África cando, para impor disciplina, dicía aquilo de "a ese, que le peguen dos tiros": rendeu homenaxe ao morto, engadiu a famosa frase -enigmática?- de "no hay mal que por bien no venga", botou do goberno a tódolos homes de Carrero e, como sinala Garcès, "desentullou o camiño cara a unha monarquía máis próxima ao prototipo auspiciado por Wáshington co "matiz diferencial" que lle expuxera ao mensaxeiro de Nixon". E, dende aí, aceleráronse, multiplicáronse e encerelláronse as "intervencións preventivas" da doutrina Huntington -en detrimento, naturalmente, da "soberanía" popular que avantaba cara a unha "creba democrática" plena co réxime e o estado fascisto-franquistas.
A eliminación de Carrero foi a primeira detonación das tres que, en só seis meses, estiveron a piques de dar ao traste co plan tracexado dende tres decenios atrás pola CGF para impedirlles aos cidadáns dos pobos do estado celtibérico exerceren como "soberanos" e manipulalos como "intervenidos". As tres detonacións do que, en metáfora de humor gris, rotulei aquí como o TNT de 1974. Mais das outras dúas, nestas glosas do "explosivo" relato veraz escrito por Joan Garcès, falareivos o día que vén. Hoxe é tarde por demais -e acabóuseme o papel.

III. Os cravos do cristo
Disimulade a aparente irreveréncia -que non é tal- deste rótulo reversíbel: podería igualmente ser "o cristo dos cravos". Porque os "cravos" son -xa o adiviñárades- os caraveis bermellos da revolución de abril portuguesa, día 25, santa Herminia -o dia do "santo" da miña nai. E o "cristo", con minúscula, é o vocábulo do argot popular do común, cuxo siñificado to-d@s coñecedes. Ningunha intención irreverente, portanto. E o enunciado do rótulo é perfeitamente reversíbel -só muda a énfase, nos "cravos" ou no "cristo"- porque de ámbolos dous xeitos expresa o mesmo: o cristo que se armou no enguedello político de celtiberia aquela primavera do 1974 cando, "no viciño Portugal -escribe Garcès- os capitáns agrupados no MFA (Movemento das Forças Armadas), sen dispararen un só tiro, derrocaron unha ditadura de catro décadas". Namentras, da banda do leste da sua fronteira, é dicir, na Terra Ancha, que diría o Ferrin, noutra ditadura de catro décadas de idade tamén, o escenário era esactamente o inverso, ou sexa, era a bota do exército, precisamente, a primordial lousa que, cara abaixo, esmagaba as pulsións emancipadoras do común e, cara arriba, sostiña en pé o arcaico castelo kafkián dun cheirento rexime totalitario apodrecido. Leición nunca adeprendida pola soberbia española despreciadora do povo portugués, que endexamáis quixo saber que, dende a ilustración de Pombal en diante, a historia dese povo e do seu Estado sempre lle levou a dianteir á do español, e decote máis perto da sincronía co avance histórico da Europa de alén Pirineus.
Ben sei: a diferencia do franquista, o rexime salazarista non se enxendrara nunha guerra "civil" do exército portugués contra o seu proprio povo, e a diferencia do portugués, o exército español non levaba anos a desgastarse no encerello dunha guerra colonial imposíbel de gañar. Certo. Pero, en troques, o exército español non estaba baixo o control da OTAN, mentras que o portugués si -e ninguén terá a ocurrencia de pensar que aos poderes do Pacto Atlántico dáballes o mesmo ditadura ca democracia en Portugal: menteivos o día pasado que o informe "Vulcano" do Pentágono incluía ao rexime salzarista nas "ditaduras protexidas por EEUU". E, de feito, como sinala Garcès, "a inesperada revolución democrática e endóxena (portuguesa), nun país fundador da OTAN, alarmou ao resto da Coalición Bélica, cuxas estruturas foron mobilizadas para isolala e afogala". Até o ponto de que o brután do Kissinger "mostrabase partidario de aplicar aos portugueses o castigo que padecía Chile dende meio ano antes" -o sanguiñento 11 de setembro do 1973, que non do 2001- e tivo que saírlle ao paso Willy Brandt dicíndolle que "Europa non toleraría un Pinochet" -mais ofrecéndolle en troques, iso si, "métodos distintos para reintegrar a Portugal na disciplina da Coalición e -ollo ao parche- evitar en España outra revolución democrática: penetrar nos dous Estados ibéricos a traveso de políticos cooptados, finanzalos e darlles apoio político baixo cobertura das internacionais Demo-cristián, Socialdemócrata e Liberal".
Os instrumentos operativos seríano a fundación democristián Adenauer, a socialcristián Seidel, a liberal Neumann, e a socialdemócrata Friedrich Ebert -nome, por certo, do que fora primeiro chanceler após a guerra do 14-18, cando da feroz represión contra os Espartaquistas e os "paseos" de Rosa Luxemburg e Karl Liebnecht. Por certo que desta última e benemérita fundación foramos hóspedes os da Conferencia Socialista Ibérica nunha das nosas reunións do 74 co Psoe de Pablo Castellanos, en Münster-Eifel -aquela na que, á volta, sentado González acarón de min nun microbus camiño de Frankfurt, ao pasarmos polas aforas de Bad-Godesberg, fixérame aquel comento que eu interpretara de primeiras nun senso inverso do que logo resultou que tiña: "E pensar, Beiras, que eiquí a SPD renunciou ao marxismo...".
No entanto, se na trastenda das fundacións estaban partidos e governos, inda máis arrecuados, na rebotica, estaban os principios activos dos fármacos, os auténticos "bailleurs des fonds" -como diría Guérin a respeito do fascismo clásico e eu gosto de aplicar ás suas mutacións e epifenómenos ulteriores. Garcès relata que, "o 24 de maio de 1984, perante a Comisión do Parlamento da RF de Alemaña que investigaba a evasión fiscal do consorcio Flick (industria de armamentos), o seu socio -Günter Max Paefgen- afirmaba que diñeiro negro evadido antre 1973 e 1976 era entregado a Alfred Nau -tesoureiro da SPD e presidente da Friedrich Ebert- (...) "para manter a situación (en España e Portugal), que estaban a piques de pasarse completamente á outra banda (sic), para estabilizar a situación na Penínsua Ibérica e América Latina" -en prata: impedir o intolerábel escenario dunha Penínsua ibérica "roja" no teatro da guerra fría. Xa nese período, sen agardarmos un decenio a esas revelacións oficiais, sabíamolo, inanque imprecisamente, algúns dos da CSI que coñeciamos a conexión financeira de "O tanque" co secretario do sindicato do metal alemán -persoaxes, os dous, "de cuxos nomes non quero acordarme", asumindo a interpretación freudián que Julio Cortázar fixera da re-escrita da hipercoñecida frase cervantina pola persoaxe do conto de Borges.
Mais, voltándomos a ese vran, poucos meses despois da Revolución dos cravos, producíase a terceira das "detonacións" ás que ando a referirme: a tromboflebite do vello marrau. Aquilo acelerou inda máis a dinámica do activismo e as mobilizacións cívicas rupturistas -incluída a recén criada Unión Militar Democrática (UMD), que tiña conexións tanto co MFA portugués coma coas inda clandestinas orgaizacións antifranquistas, e na que o meu grande amigo e daquela capitán Fortes Bouzán, a quen eu coñecera anos atrás cando fixera as práticas da mili e il era tenente recén saído da academia, era o principal enlace conmigo no espazo no que se movía o PSG. Mais tamén aquilo fixo dar un definitivo chouto adiante á estratexia das "intervencións preventivas" da CGF -e desta vez xa co protagonismo en primeira liña das seccións europeas das Internacionais SD e DC, e nomeadamente da SPD de Brandt: de imediato, envíase a Portugal a Soares -o ano anterior criárase en Bonn o PSP "co apoio material dos governos interesados en destruir o proxecto nacional autónomo do MFA", di Garcès- e convócase o "cónclave" de Suresnes que porá a andar o Psoe gonzalista da transición. "Unha subseguinte campaña de marketing introduciría perante a opinión pública nomes até daquela descoñecidos que, en pouco tempo (1975-76), isolaron e marxinaron aos militares da UMD e máis, en xeral, a tódolos que eran reacios a que España entrase na CEE e na OTAN sen condicións e calquer que fose o custe diso para a sua economìa ou a sua independencia".
Os efectos corrosivos foron coma os da couza na madeira para a armazón do movemento popular rupturista en proceso de construir unha alternativa de creba democrática rotunda co franquismo. Xa no outono dese ano, González repetía como un retransmisor os propósitos declarados meses antes polo presidente USA sucesor de Nixon, Gerald Ford, após unha sua entrevista co príncipe Juan Carlos. No ano seguinte, antes mesmo de morrer Franco, Carrillo entrevistábase co mesmo Borbón e comprometíase ao PCE "non mover un dedo até que don Juan Carlos sexa coroado Rei" -prezo a pagar pola legalización do Partido. Mais, simultáneamente, montaban, uns, a Xunta e, outros, a Plataforma -Democráticas as duas, e as duas a prol da "quebra" idem- que acabarían mesmo por refundírense, efémeramente, na famosa "Plata-xunta" (oficialmente Coordenación Democrática) de 1976. E os seus discursos proclamaban as reivindicacións do movemento popular rupturista: governo provisorio, amnistía, liberdades, eleicións libres, unidade sindical, referendum sobre se república ou monarquía...
Qué máis tiña?. O caso estaba na cerimonia da confusión, ou sexa, sintonizar verbalmente co movemento cívico-político antifascista e gañar así a credibilidade do común necesaria para, chegado o intre, endilgarlle o prato precociñado dende trinta anos antes pola CGF: esas mesmas reivindicacións -ou simples aturuxos- figuraran xa, literalmente, na declaración conxunta encol de España dos governos USA, GB e Francia do 4 de marzo do... 1946!. Garcès declara, con meridiana franqueza: "En 1975-76, eu contemplaba atordoado esta diacronía de máis de trinta anos". Eu, modestamente, tamén: cada vez comprendo millor por qué o meu cerebro estoupou nunha poeira de frangullas cintilantes após que as eleicións do 1977 rubricaran o "consumatum est" da paixón emancipadora das clases populares esbulladas e os povos asoballados no interminábel esperpento español.

IV. Eutanasia constitucional
Ben pode chamarse así, sen apenas metáfora, ao fenómeno resultante como desenlace do proceso descrito nas entregas anteriores desta minha mesma série. Garcés enunciao de xeito máis esplícito no rótulo de un dos epígrafes do seu libro: "Constitución, e eutanasia, do Estado-nación". Porque, nefeito, nas condicións en que foi elaborado, o documento constitucional español de 1978 constituíu formalmente un estado-nación soberano e democrático mais, realmente, praticoulle simultaneamente a eutanasia. "Un Estado que depende da Potencia hexemónica para sobreporse ao seu proprio povo -escribe Garcés na introdución ao seu libro- é unha prolongación do poder imperial". Ora, como levo reiterado ao longo de anos, a constitución parida institucionalmente nas Cortes da transición, impúxose dende arriba para facer abortar e suplantar á "creba democrática" xestada pola cidadania activamente antifascista no proceso socio-politicamente constituinte protagonizado polos mass movements das clases populares democráticas durante o tardo-franquismo. O documentadisimo relato de Garcés corrobórao de xeito inapelábel. E é máis: "A subordinación do Estado á Potencia hexemónica pode ser necesaria para sectores locais con estatus e poder vacilantes (os do rexime franquista daquela internamente en crise), pero asi activan forzas internas e externas de desintegración do proprio Estado. Meirandes ainda se iste é plurinacional. Canto máis alienado se acha un governo á Potencia exterior, meirande é a sua inclinación a reprimir as expresións diferenciadas de identidade nacional. Na etapa que sucede ao esgotamento da Ditadura -prosegue Garcés- formalizouse un proceso de progresivo desmantelamento de funcións e competencias inerentes ao Estado democrático-soberano, (e paralelamente á sua) disolución nas estruturas supranacionais derivadas da guerra fria". En contra de aqueles que teimaban en "recuperar constantes históricas agochadas durante a ditadura" -primordialmente estas tres: "asentar a convivencia dos povos hispánicos nunha federación democraticamente pactada, no non alineamento tras do Poder imperial de turno, e na libre determinación de cada persoalidade nacional e cultural diferenciada".
Inda hai outra dimensión máis do sometemento ao poder "imperial" que interferiu no proceso constituinte cara o post-franquismo e impediu a plasmación da "creba democrática" no deseño constitucional do novo rexime. Trátase da conxuntura de transición, no sistema económico mundial, dende a longa etapa baseada na arquitectura edificada a partir de 1945 en Bretton-Woods e rexida polo modelo do welfare keynesián, á ultraliberal da chamada globalización, na que o poder dos grandes conglomerados transnacionais governaría sen atrancos político-institucionais relevantes en todo o espazo do sistema-mundo. Porque, como ben sabemos e nos relembra Garcés, "a diferencia dos governos, as grandes corporacións multinacionais non están sometidas a responsabilidades politicas, nen a condicionamentos eleitorais, ou aos vaivéns da opinión pública. En troques, si que poden atacar -ou sosteren- aos mercados e finanzas de governos e Estados (?) e se algo rexeitan é unha orgaización que as controle. Ao Estado democrático-soberano, participado polos seus cidadáns -o único en principio con capacidade-lexitimidade para pretendelo- quéreno feble e pasivo cara elas".
Non esquezamos que a dinamitaxe da arquitectura "Bretton-Woods" encetouna Nixon, a comenzos dos setenta, coa unilateral decisión de suprimir a convertibilidade do dólar en ouro -chave de bóveda do sistema monetario internacional (SMI) construido en 1945- e transformar asi o modelo de patrón divisa-ouro en patrón dólar sen máis, abrindolle as portas á tiránica hexemonía dos mercados financeiros da metrópole USA -e á subseguinte implantación do que Gowan chamaria "sistema dólar-WallStreet", clave da globalización financeira e máximo culpábel da crise actual. Que dende ai se prepara o asalto ao "welfare-state", ou sexa, ao sector público e ás institucións dos Estados reguladoras dos mercados -a empezar polos dos capitais e da forza de traballo- e garantes das políticas de benestar social -servizos públicos e sociais gratuitos, non mercantilizados. E enfin que, simultaneamente, o seu "alter-ego" Kissinger pon en prática a denominada, por Naomi Klein, "doutrina do shock", ferozmente ensaiada en Chile en setembro do 1973 -receita que, como xa vos dixen outro dia, Kissinger pretendía aplicar tamén ao Portugal nacido da revolución de abril.
Pois ben: iste foi o contexto internacional no que se desenvolveu o desenlace do rexime franquista, e ésas as primordiais condicións que determinaron a suplantación do proceso constituinte cívico-popular emerxente de abaixo arriba polo prato precociñado de costas aos cidadáns, servido nas Cortes con aduvio de documento constitucional, e imposto logo de arriba abaixo, sen opción alternativa -como un castizo "trágala"- ao "pueblo soberano" español. "A planificación norteamericana do postfranquismo foi ríxida nos fins e elástica nos medios" -sinala Garcés. "Os obxetivos estratéxicos seguiron as pautas tracexadas dende a Administración Truman", ao remate de II Guerra mundial: preservar o valor xeoestratéxico da Penínsua ibérica como simples "accidente xeográfico na entrada do mediterráneo" dentro da xeopolítica da guerra fria en confrontación coa URSS. "Os medios, en troques, podian ser mudábeis. A inhumana e sanguiñenta represión aplicada por Kissinger antre 1968 e 1974 ás orgaizacións e paises rebeldes á sua política, foron sustituidas durante a Administración Carter -ironiza o Joan- por políticas de impulso a formas de governo menos entusiastas de aplicar a tortura e o cárcere de xeito masivo". E atención: "Con Carter chegaba ao poder unha equipa formada arredor da Comisión Trilateral, criada en outubro do 1973 e impulsada dende o grupo económico Rockefeller".
E veleiquí por que vos fixen prestar tanta atención aos cambios de rumbo marcados polo duo Nixon-Kissinger ao governo do sistema imperial -con Milton Friedman na rebotica das receitas económicas anti-keynesiáns, claro é. Mesmamente porque -Garcés outravolta- "a sucesión do rexime franquista foi encetada mentras Kissinger estaba no poder, e ás suas direitrices axustouse o governo Arias Navarro-Fraga Iribarne (novembre 1975-xullo 1976)". Ora ben, "inaugurada a Administración Carter-Brzezinski en xaneiro do 1977, o postfranquismo readaptou de imediato a ela o seu rumbo": ponse en aplicación a "reforma política" -do irreformábel, teimarei en engadir. E o pacto "constitucional" co franquismo. Millor dito, como puntualiza Garcés, dos "grupos políticos cuxos cooptados líderes asumiran o programado cambio", coas "estruturas de poder socioeconómico construidas durante o franquismo", que naturalmente "aceitaron a reforma política na medida en que as consolidaba e, ao mesmo tempo, as adaptaba ás da Europa da guerra fria".
O resto é conñecido, ou non? -cando menos polos que o vivimos dende o "exilio interior". Mais non me resisto a relembrar -memoria, si, que non rencor nen amargura- en que precarísimas condicións materiais concurriramos os do PSG ás eleicións do 77, cos poucos cartos dos nosos petos, pequenos cartaces elementais deseñados en branco e negro polo Siro, e mitins a eito dados a pleno pulmón por todo o país adiante. Enchimos campos de futebol, frontòns e polideportivos nas cidades como ninguen -mais fomos sepultados en vida pola millonaria propaganda dos "cooptados". En rigor, faimo relembrar o Garcés. Léde: "Durante a campaña eleitoral de 1977, os medios económicos e audiovisuais, públicos e privados, dosificaron axeitadamente o seu apoio a persoas cooptadas ou comprometidas co programa de cambio, contribuindo asi a modelar os resultados dos comicios e a lexitimar os úteis preliminares do resto do plan de estabilización: conformar un Parlamento asentado arredor dun polo de centro-dereita e outro de centro-esquerda (ambos en mans de persoas que asumían o contido e alcanzo da reforma)". Esas foron as Cortes que redactaron a constitución conforme a pautas marcadas nunha famosa sesión da Trilateral de maio de 1975 -na que Carter e Brzezinski, ainda non no poder, tiveran sonada participación- para incidiren na configuración, se posíbel, e no funcionamento, en todo caso, dos aparellos políticos estatais e supraestatais europeus. A Trilateral, naquel intre, preocupáballe primordialmente a probabilidade do acceso ao poder dunha coalición de esquerdas en Franza e Italia. Mais as receitas valeronlle, con Carter xa no poder, para cociñar o menú constitucional da transición española.
De xeito que, con esas todas reviravoltas, ao cabo, "aos españois redactouselles en 1977-78 o texto constitucional millor preparado para a integración-disolución do Estado no sistema da Europa da guerra fria. Na Constitución de 1978 as cesións de soberanía posíbeis son praticamente ilimitadas, superiores ás impostas a Alemania e Italia despois da sua derrota en 1945" -e non vou aborrecervos cun relatorio exemplificador, mais podedes vós mesm@s compulsar mostras ben significativas en artigos como os 93, 55 ou 148 e 149. Ou o famoso art.8, que pon ás forzas armadas fóra do control das Cortes -depositarias, porén, da soberanía democrática cidadán- reproducindo, "sen maiores cambios, o art. 38 da lei Orgánica do Estado de Franco" (!).
Mais o cerne da custión está no escamoteo do exercizo da soberanía democrática que se lles fixo aos cidadáns e os povos do ámbito do Estado español operado, no proceso constitucional postfranquista, polos mesmos que dende aquela en diante -iles ou os seus vinculeiros- se levan fartado de invocar o "patriotismo constitucional" como invectiva contra os que, segundo iles, somos reos ou sospeitosos de deslealdade cunha constitución feita por iles ao dictado dos poderes hexemónicos estranxeiros. En sintese verbalizada polo Garcés, "a sucesión do rexime franquista levouse a cabo de maneira que se dificultase, e imposibilitase, un proxecto nacional (plurinacional) ou unha política non alineada ou neutral. Pode haber un ou outro proxecto nacional, e haino de feito, en Franza, Gran Bretaña, Alemaña, Suiza, Noruega, etc. Non o haberá antre os españois entramentras as cúpulas políticas se achen mediatizadas ou satelitizadas por intereses doutros Estados. Nesta perspeitiva, e na sua lóxica dinámica, España tería deixado de ter fundamento socioeconómico e político como Nación e Estado independente-soberano. Sería custión de tempo a sua desintegración cara fóra (?). No seu racional desenrolo, os intereses máis integrados nas estruturas supraestatais poderían asi estimular, sen bater con norma legal ningunha, a progresiva eutanasia da conciencia de Estado e Nación dos españois, a sua disolución nas estruturas supraestatais criadas ao longo da guerra fria. Cousa que sería compatíbel co eventual mantemento dun ente administrativo que puidera seguir a ser denominado "Estado", mais con funcións apenas de orde interna, (?) non de soberanía". Quen sabe?. Os espellos cóncavos son deformantes: todo cabe no esperpento español.

V.- Epílogo provisório: "L'Espagne est en vente"
Non se non trata dun meu exabrupto denigratório, non vaiades pensar. Non. Trátase dun eslogan publicitario do empresariado francés a raíz do ingreso do Estado español na CEE que, completo e literalmente, dicía: "Non sexades miopes, España está á venda". Remítome a Garcès: "Ne soyez pas myopes, l"Espagne est en vente, foi un eslogan da campaña promovida en 1986 antre consorcios empresariais polo francés Jacques Delors, presidente da Comunidade Económica Europea. Nen un só responsábel español lle saíu ao paso" -nen sequer en aras do "patriotismo constitucional", digo eu. O mesmo Delors que, á altura do 1988, pronosticaba que á volta de dez anos "o 80% das decisións sociais e económicas dos Estados da CEE se tomarán en Bruxelas". Cousa que suscitaba esta interrogación do Garcès: "Qué destino agarda aos povos sen Estado merecente de tal nome, gobernados dende un centro de poder que nen lles responda democráticamente nen poidan controlar?". E esta resposta: "A sumisión ou a revolta, cos seus custes conseguintes".
Mais é natural. Desque o proceso constituinte do post-franquismo español tivo como desenlace -espriqueivolo o dia pasado- unha paradóxica "eutanasia constitucional" do Estado-nación, imponse estoutro interrogante: "Cabe falarmos de independencia cando o Estado é un referente nominal, do pasado?". A resposta xa veu dada en 1994 con palabras de Klaus Kinkel, ministro de Exteriores alemán -"estou disposto a romperlle o carrelo a España"- cando o goberno español tentou oporse ao aumento da cifra de votos precisa para vetar resolucións do Consello europeu por mor da ampliación da UE operada daquela: o goberno de González aturou a bravata teutona e engulíu o purgante. Polo estilo faría Aznar máis logo coa redución de escanos "españois" no Parlamento europeu na ampliación da UE "ao leste". "Na derradeira década do s.XX -sinala Garcès- o sistema político español funcionaba como a maior parte dos latinoamericáns: as suas elites dominantes razonaban conforme á premisa de que as soberanías popular e nacional, históricamente, finaran. No seo da Coalición que sostivo a guerra fría, a función encomendada aos gobernos era adaptaren e executaren decisións tomadas nos centros da Coalición, e manteren a orde pública interna mesmo a custe da coesión social. O final desa guerra impelíunos a pedir que se institucionalizase o seu legado. Como se temesen que, antes de acadar un ponto de non retorno, os cidadans tomasen conciencia das consecuencias do camiño seguido".
Nese contexto, "a palabra "Europa" foi o esconxuro para agochar o que realmente se desexaba recibir da CEE: nacionalidade, direición económica, mando militar, direitrices diplomáticas, partidos que encadrasen aos eleitores locais". Así como "o mesmo cabería dicir da función ideolóxica que tanto en España coma en América Latina cumplían os conceitos de "modernización", "globalidade", etc. -coberturas actualizadas de vellas relacións de subordinación-dominación". A fin de contas seguía en vigor, mutatis mutandis, o criterio xeopolítico que Kissinger lle guindara á cara, coma un esgarro, a un ministro chileno antes da UP de Allende: "o eixo da historia comenza en Moscú, pasa por Bonn, cruza por Washington, e chega até Tokio. O que aconteza no Sul non conta" -"as moscas mudan, só a merda non varía", que cantara Luis Cilia polo entón. E a Penínsua ibérica seguía a estar tan ao sul dese paralelo coma Latinoamérica -pesia estarmos en Europa e mesmo, disque, na UE. Labregos, mariñeiros, proletariado e até empresariado autótono galegos, cada quen ao seu xeito, esperimentárono nas suas carnes -sen outra anestesia que o estupefaciente administrado polos poderes mediáticos e as organizacións políticas, ou sexa , a "amansadora".
A síntese deses fenómenos foi o norde da "reforma política" operada na transición: "o obxetivo da reforma política gravitou arredor do mantemento do status quo social interno e do estratéxico externo". Os medios fórono os "democrático-liberais": cara dentro,"innovar nos medios era funcional para preservar os fins, a orde social construida após o derrocamento do sistema democrático republicán no 1939"; e cara fóra, para "ancorar a España militar, económica e políticamente nas institucións supraestatais criadas durante a guerra fria", compría un aparello de Estado "homologábel cos reximes liberais". A metamorfose da repugnante crisálida franquista operouse, xa que logo, "actualizando os plans, conxelados dende 1942-46, de restaurar a monarquía e afortalar as estruturas socioeconómicas meiante a sua "lexitimación democrática" ": eis a tarambeleira bolboreta borbónica. Mais iso supuxo que "a devolución dos seus dereitos políticos aos cidadáns tivo lugar baixo a supervisión dos intereses beneficiarios de aqueles plans" -"é a faciana descoñecida da historia do postfranquismo, da que pouco leva transcendido", acusa Garcès.
Obviamente, esa operación non sería factibel nun escenário de creba democrática protagonizada pola cidadanía activa que abrise un proceso constituinte ex-novo de abaixo arriba. Por conseguinte, compría cortocircuitar os mecanismos e a dinámica da democracia participativa. Foi o primeiro que se fixo: disociar as retesías políticas da dinámica social, meiante "a redución-recondución das pugnas sociopolíticas á sua vertente parlamentar antre as equipas cooptadas", de xeito que "os partidos da reforma funcionaron na prática como órganos do Estado", no canto de pontes de acceso da cidadanía á actuación nas institucións políticas. Esa mutación na funcionalidade democrático-representativa das organizacións partidarias requería unha deturpación da sua inicial estrutura democrática interna: a sua oligarquización, ou sexa, "lograr que se configurase unha unidade oligárquica concentrada arredor dunha persoa con plenos poderes no seo de cada partido, que mediatizase aos seus afiliados e os convirtise en instrumentos executores de plans e compromisos adoito secretos" - persoa, asemade, "non responsábel, na prática, perante os órgaos colectivos do proprio partido na medida en que istes foron á sua vez copados por clientelas de sumisión probada". A partir de aí, "a actuación independente da cúpula de semellantes partidos a respeito dos seus membros e eleitores, facilitou a sua actuación á marxe de referencias de clase, ou de relacións de dominación" social, cultural ou nacional -e nese punto, Garcès trai a colación a aseveración de Agnoli de que así xurde "unha nova forma de organización estatal" que constitue "o último chanzo cara a manipulación ininterrumpida e cara o sistema político que tende a perpetuarse".
Estruturada así a aparellaxe político-institucional, púxose en prática "un proceso denominado de consenso" antre os grupos que pactaran e protagonizaran a "reforma", que "operaron como grupos socialmente autónomos instalados en retrincos do Estado, como compoñentes sociais do mesmo con intereses e necesidades proprias", e tecendo unha urdime que "actuou como órgano de conservación do status quo socioeconómico". En suma, un proceso de transformación interna e funcional dos partidos que levaba aparellada a "desideoloxización" da sua política e máis "unha renuncia progresiva á realización de reformas estruturais profundas na sociedade e na economia" -conforme ao pronosticado hai decenios por Flechtheim e relembrado por Garcès na sua análise. Porque o lerio do consenso -enervador da tensión dialética de opostos que obxetivamente existe en toda sociedade de clases antagónicas- non se praticou só no "pacto constitucional" e no seu desenvolvemento ulterior: aplicouse asimesmo á dinámica parlamentar nas primordiais temáticas políticas nas que debera evidenciarse a contraposición transformación-conservación -ou esquerda-dereita, se preferides. E mesmo proxectouse sobor dos contidos programáticos dos partidos axiais dun "bipartidismo imperfecto" en permanente disputa polo "centro", de xeito que os seus programas políticos, en verbas de Garcès, eran "só en apariencia distintos": "inda que os partidos semellaban pelexar por conquistaren posicións de poder, eran parte dunha unidade simbiótica". Subxace constantemente unha pulsión cara fórmulas de coalición de goberno socialdemócrata-democristián -en prata, "concentración nacional"- análogas ás do onesto compromesso contraído na Italia dos sesenta pra isolar ao daquela potentísimo PCI. Esa pulsión vai abrollar intermitentemente en situacións delicadas para o mantemento do status quo -e sempre como fórmula involucionista, claro está. Así aconteceu nos arredores do episodio do 23-F, coincidentes co "advenimento" de Reagan, a virada definitiva cara o ultra-liberalismo e a globalización financeira, e a trunfante traxectoria dos neo-cons ianquis que acadará o apoxeo con Bush-II. Daquela, por certo, vai ser o Psoe gonzalista o que se implique na finalmente frustrada "alternativa Armada", en esperpéntico contraste contraste coa honrosa actitude de Suárez -non da UCD, que xa estaba rota por dentro, nen por suposto de AP, que estaba no xogo. Mais, case tres decenios despois, ben lonxe portanto do contexto da transición, vaise escenificar no marco autonómico euskaldún, coa expulsión da esquerda abertzale do terreo de xogo e o pacto PSE-PP para arrebatarlle a "lehendakaritza" e o governo ao partido eleitoralmente máis votado, o PNV. Dicíame con humor retranqueiro un amigo euskaldún que ese pacto demostraba que, para o poder do Estado español, a custión basca era política exterior, pois PP e Psoe facían ali o que non sería factíbel en Madrid. Diagnose moi didáctica: contra os "separatismos" todo val neste rexime. Mais esquecía que tamén valera todo contra "rojos" e republicáns.
Asi perduran as constantes conxénitas nun rexime que naceu cunha fraude á cidadanía que se arriscara a loitar pola conquista da democracia e das liberdades e dereitos individuais e colectivos inerentes ao exercizo da soberanía popular. Un rexime -concluo eu pola miña conta- que hoxe se atopa en proceso descomposición, roto o pacto constitucional, dinamitados pola caverna celtíbera os peares da propria "carta magna" que iles mesmos cociñaran. Ás veces penso que esta segunda Restauración áchase nunha fase análoga á da primeira á altura do terceiro decenio do s.XX. Incluída a emerxencia -agora en metamorfose acaída á moi diferente etapa do capitalismo mundializado- dos fascismos no seu trasunto profundo, ou sexa, como fenómeno sociopolítico antes que superestrutural, no seu cerne no canto das suas fórmulas orgánicas e dos seus aduvíos simbólicos de outrora. Se cadra conserva plena vixencia a descarnada diagnose formulada por Garcès para o contexto da transición ao postfranquismo, coa que remato de vez: "O partido único do rexime franquista, o Movimiento Nacional, foi na prática reconvertido despois do 1975 nunha versión plural dun partido dominante subxacente". Se cadra. Daquela, "qué facer?".

Constitución española e nacionalismo galego: unha visión socialista

2009-10-04T13:52:00.002+02:00

Xosé Manuel Beiras

Á volta do vran do 1985 era inminente a convocatória de eleicións para a segunda lexislatura do Parlamento de Galicia. No outono do 1981 celebráranse as primeiras eleicións lexislativas galegas no marco do Estatuto de Galicia, recén entrado en vigor conforme ao deseño constitucional español do chamado Estado das Autonomías, que suplantara ao non-nato pacto federal, propugnado polas forzas sociais e políticas propulsoras da frustrada "creba democrática" como fórmula de artellamento da realidade plurinacional do Estado español . Ésa era mesmamente a posición do nacionalismo galego rupturista que, integrado no Consello de Forzas Políticas Galegas (CFPG), elaborara no 1976 unhas "Bases Constitucionais para a participación da nación galega nun pacto federal" constituínte dun novo Estado democrático. Mais, como é ben sabido, non houbera creba democrática, senón "reforma política". Os tres escanos obtidos neses comicios de 1981 pola coalición do BN-PG co PSG perdéranse, ao seren expulsados os seus titulares do novo Parlamento autónomo por negárense a prometer o acatamento da Constitución esixido no Regulamento que a cámara elaborara despois de constituída. Agora o BNG, fundado en setembro do 1982, tiña que decidir se transixía con ese trámite obrigado, para non ser excluído da acción parlamentar, ou renunciaba a ela para manter intacta unha posición rupturista mália que, naquil contexto, só puidese ser testemuñal. Eu estaba a prol da primeira opción, que foi a que prosperou. Mais quixen facer pública a miña leitura do proceso que dera ao traste coa arelada "creba democrática" e a miña denuncia do fraude político que, ao meu ver, acobillaba o pacto da "reforma". Tenteino nun monllo de artigos que a prensa do entón "declinou" publicar. Editouno nun folleto a "Agrupación Cultural Alexandre Bóveda" da Coruña. A deriva política deturpadora das "nosas" institucións autonómicas que arestora andamos a padecer fíxome relembrar aquil texto. Ofrézovolo eiqui en varias entregas, tal cal fora escrito daquela, como exercizo de memória e testemuño persoal da nosa história recente, por se vos pode ser de proveito. Dedicárallo daquela a Pancho Pillado. Reitero a dedicatoria nesta reaparición.

*************************

I
A diferéncia do nazismo xermano e dos fascismos latinos, o fascismo español non morreu de morte violenta. O Estado hitleriano, o rexime mussoliniano e máis o goberno de Vichy na Francia ocupada, foron derrubados "manu militare". Os seus edificios institucionais foron esbarrullados e os seus alicerces socio-políticos desencovados e esnaquizados a resultas dunha aniquilación bélica e unha subseguinte depuración, ainda que non completa, dos seus inquilinos -desde os voláteis dos tellados até as ratas dos esgotos subterráneos. Que Albert Camus escrebese nesa época A Peste, coa sua elocuente simboloxía, non é un casual, como non o é tampouco a contemporaneidade das suas Catro cartas a un amigo alemán, aparecidas primeiro e clandestinamente en Combat, baixo a ocupación nazi. Contemporaneidade e dureza: "Deprendémos que, pola contra do que ás veces coidamos, o espírito non pode ren contra a espada, mais que o espírito xunguido á espada é o eterno vencedor da espada tirada por sí mesma" -escrebe don Alberte no 1943.

Mais a vaga que asolagara ao fascismo detivérase daquela nos Pirineus. Nen o fascismo franquista nen o salazarista resultaron barridos pola maré, contra pronósticos e convicións hoxe impresas nas memórias francesas dunha Beauvoir, Simone Signoret ou a nosa paisana Maria Casares, a filla do fundador da ORGA. Os cidadáns demócratas e republicanos peninsulares, no interior ou no exílio, viron cómo os seus ideais, os seus direitos e o seu combate era atraizoados polas democrácias occidentais vencedoras do inimigo común, en aras dunha nova guerra: a chamada "fría" -e non precisamente por mor da longa invernía que así se ía prolongar tres decénios máis sobre dos pobos da Península. Nen sequer foi recompensado políticamente o heroísmo dos demócratas republicanos socialistas, comunistas ou anarquistas, nen o dos loitadores nacionalistas galegos, vascos ou cataláns, que despois da resisténcia militar da II República ainda tiveran folgos e carraxe para combateren alén os Pirineus frente aos nazis na Resisténcia francesa, nos servicios secretos e de enlace que empregaban o euskera como código críptico, nos carros de combate que liberaron Paris, ou aquén ese montes na guerrilla anti-fascista que na Galiza seguiu en pé até os anos cincuenta. Demócratas, revolucionários e nacionalistas que ainda hoxe bradan no alén polo restabelecimento dunha xustícia histórica e non somente tal que segue sen serlles devolta. Quén fala hoxe deles nos Parlamentos celtibéricos, quén defende realmente os seus ideais, os ideais polos que eles loitaron até a morte? Qué xustícia política se fai hoxe ás camadas sociais e máis aos pobos que eles encarnaban daquela na loita pola liberdade sen máis adxectivos e sen cancelas?

O fascismo español durou trinta anos máis, até o esgotamento biolóxico dos seus faraóns, e ainda que non foi agredido militarmente nunca máis, el si que morreu matando: ainda acaba de pasar en siléncio case completo o décimo cabodano dos fusilamentos de setembro do setenta e cinco, decretados por un vello merdallán tiránico ás portas da sua própria agonía. Escoitádeme en castelán por unha vez: "avive el seso y despierte". Cómo podería eu ollar á cara dos meus fillos adolescentes, que xa os teño, se esquecese, na mente e na prática, esta história que é tan deles como miña, a história na que se fundamenta o que de positivo poda ter o presente que estamos a viver?

II

Ás portas do setenta e sete -ese ano de cifras hebraicas, hoxe muro das lamentacións tamén el para os que fixeran a travesía do deserto español- o panorama socio-político interno no "solar hispano" deseñábase asi: dous eixos dinámicos vertebraban o proceso de demolición do Estado fascista, a saber, a loita do proletariado que, através do movimento obreiro, inflixía derrotas crecentemente graves á base social do rexime fascista e gañaba acumulativamente espácios de liberdade real e prática ainda a costa de sangue traballador como o vertido na Ponte das Pías ferrolan; e máis o combate nacionalista dos pobos sen Estado de Euskadi, Galiza e Catalunya, que, á par de combinarse solidariamente co movimento obreiro, feria de morte o aparello de Estado unitário fascista e burgués.

A oposición democrática ao fascismo español -tal seguía a ser o franquismo, arrombemos dunha vez eufemismos panximiqueiros- era tan consciente dese dobre feito cardinal no proceso político de entón, que suscrebía sen pestanexar as reivindicacións primordiais de uns e outros, traballadores e nacionalistas, do movimento obreiro e das nacións sen Estado, mesmo cando non eran as suas próprias por mor da ubicación na estrutura de clases ou no des-concerto dos pobos peninsulares: pequena burguesía demócrata, no primeiro caso, e cidadáns non "periféricos" do Estado, no segundo.

E digo ben que as suscrebían, non que as asumisen coa determinación de facelas suas por identificación ou por solidariedade na prática política futura. Botade unha ollada aos documentos clandestinos da época, á prensa internacional daquel tempo, e, mesmo, a partir do chamado "destape", á própria prensa do interior. Todos os que hoxe se pasaron de rosca -involutivamente, enténdese, ou sexa, que recuaron públicamente- suscrebían entón pontos reivindicativos cruciais deses dous grandes inimigos internos do Estado fascista: sindicalismo de clase e unitário, no movimento obreiro; autodeterminación e soberanía dos pobos galego, vasco e catalán, no frente nacionalista "periférico". Eran postulados básicos e innegociábeis da democrácia que se loitaba por estabelecer, pontos esenciais da quebra democrática liquidadora do rexime fascista. Por qué eses pontos esenciais, por riba de seren arrombados sen escrúpulos no proceso de "transición", se converteron en cocóns e fantasmas shakesperianos -hamletianos ou macbethianos, como gostedes- do sindicalismo e a política oficiais, respectivamente, do presente? Por qué eses dous grandes inimigos do Estado fascista son apresentados agora, de xeito subliminal ás veces, descarado moitas outras, como inimigos ou ameazas para o Estado democrático? Eu son, persoalmente, testemuña involuntariamente cualificado deses feitos todos, da veracidade deses posicionamentos, no campo democrático socialista. Algo sei, logo, do asunto.

III

Cando na primavera do 1974, a raíz da aceleración histórica esoxenamente producida, esta vez, pola revolución portuguesa, se convoca multilateralmente a Conferéncia Socialista Ibérica (CSI), dous son os eixes dos debates e negociacións entre as diversas organizacións que concorren a ela (singularmente, de primeiras, O Partido Socialista Galego (PSG), o Moviment Socialista de Catalunya (MSC), o Partit Socialista del País Valenciá (PSPV), o PSOE e Reconstrucción Socialista): un, a procura dos denominadores ideolóxicos e programáticos comúns do "novo" socialismo agromado organizativamente baixo o fascismo franquista; outro, a fórmula e prerrequisitos para a articulación do Estado español a vir despois do fascismo e máis a dos propios partidos socialistas entre si. Os documentos ideolóxicos, políticos de principios, e programáticos editados clandestinamente -pero profusamente difundidos xa daquela- pola CSI e, máis logo, pola Federación de Partidos Socialistas do Estado español (FPS, 1976), acredítano sen lugar a dúbidas, inclusive coa autoría firmada, en bastos casos, de indivíduos que hoxe son persoeiros do Estado central, as institucións autonómicas ou as altas xerarquías da administración política.

Nun documento informativo da CSI, no que dá conta dos acordos concluídos nas sesións do 1974, consta o "recoñecimento polo PSOE da existéncia de partidos socialistas nas nacionalidades periféricas e posibilidade dunha federación de todos os partidos socialistas, coa conseguinte disolución das federacións rexionais do PSOE naquelas nacionalidades nas que existan partidos socialistas". Ainda me lembro hoxe do Pablo Castellanos colléndome do brazo á porta da sede do PS francés en Paris, en xuño do 1974, e dicéndome que habería que mudar moitas cousas, "incluídas as siglas do PSOE". É sabido: Pablo Castellanos non chegou sequer ao final dese ano como Secretario General do PSOE. El servira para gañarlle a batalla do recoñecemento internacional á direición do partido no exílio, mais foi liquidado á sua vez no congreso de Suresnes, no outono do setenta e catro, polos "jeunes loups" meridionais que, através dos fíos detentados polo "Tanque" Múgica, fixéronlle a cama a Willy Brandt nos habitáculos da Internacional Socialista. O PSOE tenta conxelar a CSI, e dende marzo do 1975 recorre ao veto para impedir que calle unha unanimidade na que el é o único discrepante. Consecuéncia: o PSOE autoexclúise, poisque todos os demáis deciden continuar, e suliñan: "a CSI non está formada só polos partidos socialistas das nacionalidades en conflito co PSOE", xa que "tamén participan nela outras organizacións socialistas tais como Reconstrucción Socialista -que non ten connotacións nacionalistas- e USO, un sindicato de tendencia socialista". A chave da custión, iso si, faise evidente por pasiva, cando a CSI afirma: "Existe unha fonda convición de que nengun participante ten pretensións hexemónicas".

Aquelas cousas que a nova equipa do PSOE segue declarando ainda para a galeria que asume, mais xa non está disposto a suscreber en documentos de órgaos interpartidários socialistas -ergo, xa non quer comprometerse a asinar- fanse evidentes, por contraste, ao lermos os contidos dos documentos pre-fundacionais da FPS editados en marzo do 1976. Así, Reconstrucción Socialista, por voz de Eugenio Royo, brazo dereito de Quique Barón, reclama o direito dos pobos do Estado "a elexiren e dotárense de institucións representativas próprias que permitan o exercício do direito de autodeterminación". Eusko Socialistak, através de Mikel Salaverri, propugna "un sindicato unitário, de clase, autoxestionário, democrático e autónomo, polo que estamos abertamente e polo que loitaremos en todos os planos". O PSC, coa firma de Joan Raventós, escrebe que "á par da concepción federativa de partidos socialistas no Estado español, compre unha concepción organizativa deles totalmente democrática" e máis "un grande debate teórico-político sobre das bases nas que debe apousar a unidade dos socialistas" -debate no que se eluciden "as grandes opcións estratéxicas que os socialistas debemos definir e asumir". O PSPV, en palabras escritas por Joan Garcès, afirma que a FPS "procurará e manterá relacións de solidariedade militante co movimento obreiro internacional, coas forzas socialistas e anti-imperialistas de dentro e fóra de Europa, e cos pobos en loita pola sua liberación nacional" -a empezar, naturalmente, polos de dentro do Estado español no que a FPS está enxertada. En fin, o que o PSG escrebe coa antefirma do meu próprio nome non viría a conto, obviamente, de non facelo seu a própria FPS como no resto dos casos mentados: "un dos problemas máis sérios cos que bate calquer estratéxia para o estabelecimento da democrácia no ámbito do Estado español consiste na contradición entre o carácter unitário dese Estado, por unha banda, e a índole plurinacional da realidade socio-política que ese mesmo Estado recobre, pola outra"; por iso mesmo, "o Estado desmesurou fóra de cacho o emprego dunha ideoloxía "nacionalista" española centrípeta, hipertrofiando a sua función negadora dos demáis valores nacionais autóctonos". Mais mesmamente desas plurais realidades nacionais "teñen que partir o internacionalismo e máis os plantexamentos de solidariedade de clase. De aí partimos nós, socialistas, e co logro da FPS damos probas de asumir na prática os nosos principios de solidariedade, e prefiguramos, no plano da articulación conxunta das nosas organizacións, a fórmula que preconizamos para o artellamento do próprio Estado".

O PSOE non estaba disposto a "misturarse", federándose en condicións de paridade, con outros partidos soberanos nos seus respectivos ámbitos nacionais, onde, polo demáis, o PSOE non existía virtualmente en absoluto -cando menos na Galiza, como se demostrou despois e sabiamos moi ben daquela os socialistas indíxenas. No setenta e cinco, cando as cousas xa ían mal na CSI e se aviciñaba a ruptura co PSOE, que adoitaba enviar alí, por relevos, a González e Múgica -sal e pementa, se cadra- o Múgica, nunha sesión surrealista na que acabamos increpándoo e parangonándoo con Arias Navarro desde Raventós e Barón e min mesmo, tivo a fachenda de apresentarnos a un mozo lánguido e tristísimo como "o seu home en Galiza", ao Graham Greene, suposto tecelán duha suposta rede psocialista que faria ilusória a hexemonia do PSG no socialismo galego. Sorrin e irriteime a un tempo ante tamaña provocación. O tal mozo era coñecido xa entre nós -e seríao moito máis posteriormente- como "o Innombrable", por gafe. Pouco despois, César Portela, daquela artífice da criación do Coléxio de Arquitectos de Galicia, relataríame con moito humor os "vaciles" aos que o sometía cando recebía a sua visita para lle propor o ingreso no PSOE. "Cántos sodes xa?" -inquiría o Portela. "Xa che somos cinco" -respondía impertérrito "o Innombrable". Ofrecéralle xa daquela ser alcalde da sua cidade nas primeiras eleicións "democráticas" que houbese. A eses niveis andaba o choio do "Tanque" en Galiza. Nas eleicións do 1977, "o Innombrable" foi segundo da lista do PSOE pola Coruña, e resultou eleito deputado. Aos poucos meses pasábase a UCD, e mesmo despois a unha direición xeral na Xunta pre-autonómica de Rosón. Por certo que a cabeza desa mesma lista fora Paco Vázquez. Eu soubera del -da sua existéncia- porque figuraba na axenda de enderezos do Quique Barón, que me perguntara se o coñecía. Aseguráralle que nos eidos da clandestinidade era absolutamente ignoto. "Sí, hombre, un chico que es inspector de trabajo", insistiu o Barón. "Nen idea, Quique". "Pues él te conoce, y dice que Beiras es una institución". "Para, Quique, neno! O nacionalismo non ten institucións aínda. E non me "cousifiques", por favor". Hoxe Paco Vázquez é un alcalde da Coruña que fai boa a memória de Molina Brandao -un megalómano fascistón que, por certo, morrera dunha coitelada nun tugúrio brasileiro, en viaxe oficial de pracer.

Esa "relutáncia" do PSOE á paridade connosco era tal vez un reflexo de sobrevivéncia dun vello partido reencarnado en novos cadros recén chegados ao activismo socialista clandestino -moito máis recén chegados eles, desde logo, os do novo cúmio pesoísta, do que a maioría de nós, os da "periféria", e sen os nosos vínculos ininterrompidos coas xeracións devanceiras, poisque nos nosos "curricula" colectivos non houbera ainda unha ruptura traumática semellante á da equipa gonzalista a respeito da llopista. En calquer caso, se eles non "pasaban" por recoñecer a soberanía política e organizativa a partidos "irmáns" das nacións galega, vasca ou catalá. cómo irian recoñecer soberanía intrínseca e direito á autodeterminación a esas correlativas nacións sen Estado? A cerimonia da confusión estaba encetada xa dunha vez por todas, convertendo en cinza o lume de decénios de esforzos e loita pola comprensión recíproca e a coordenación solidária. Esforzos xurdidos, por certo, da "periféria" e non do "centro": o PSG nacera no 1963, e no outono do 1964 xa estaba a tender a man a outras organizacións peninsulares en Imperia, na Riviera italiana, baixo os auspicios do PSI de Nenni e do brazo do xúrdio vellote largocaballerista, de tan conmovedora memória para min, que se chamou en vida Xosé Calviño, quen debatía crítica e didácticamente comigo en Paris certos contidos non nidiamente socialistas da nosa primeira declaración de principios, e invocaba con paciente sosego -e até con tenrura- o método do "socialismo científico", quer dicer, do marxismo. Pobre Calviño se estivese a ver ónde acabara o seu amado Partido Socialista Obrero e o seu albaceádego de Largo Caballero!

IV

Como quer que o fascismo franquista non morreu no frente, senón na cama dun hospital da S.S. -en singular- entubado, "pinchado" e con suspense de traxicomédia filmada, foron as condicións políticas da "comédie humaine" internacional as determinantes do desenlace sucesório. Impórtame suliñalo, poisque esta opinión non é comun.

Adóitase sopesar as causalidades endóxena e esóxena dese proceso dun xeito que atribui moito relevo ás condicións internas -endóxenas- do proceso e, somente a partir delas, un papel de importáncia variábel segundo as ópticas, pero sempre só complementário, ás circunstáncias internacionais -esóxenas. Conforme a esta opinión, a correlación de forzas entre a oposición democrática e o franquismo non teria sido propicia á consecución dunha quebra democrática, isto é, alén as elementais cuestións de aduvio democrático no plano institucional, estabelecemento de liberdades formais, lavado e encalado de fachadas, e desinfección de inodoros políticos. Nesta situación, a presión internacional das democrácias occidentais tería sido o factor determinante para facer pasar ás bases sociais do fascismo franquista seródio por algo máis que os retoques das Leis Fundamentais que ainda postulaba Fraga -e, xa que logo, AP- na primavera do setenta e sete cara aquelas eleicións parlamentárias que por algo -argúese- non foran convocadas co carácter de Cortes constituíntes, ainda que logo se adicasen de feito a elaborar unha Constitución, a gaditana do XX, ou sexa, a vixente do 1978.

A miña valoración é mesmamente a contraria désta. As loitas sociais, cívicas e nacionais no decurso dos anos setenta dentro do Estado español, as loitas obreiras e nacionalistas, os movementos universitários e cidadáns, experimentan tal pulo e ritmo de aceleración, acadan tal degrau e magnitude de movilización popular, e conquiren o estabelecimento ou a apropriación de tal cúmulo e diversidade de plataformas -incluída a penetración no corazón mesmo dun sistema así, coa aparición da UMD no exército, polo demáis en contacto sempre co tecido social e a clandestinidade política organizada- que, para os que participamos naquel proceso cunha mínima capacidade simultánea de obxectivación crítica e reflexión analítica, resultaba impensábel que a quebra democrática desmanteladora a fundo do aparello fascista non tivese lugar... agás que as condicións políticas externas -as variábeis esóxenas- operasen como freo do proceso, no canto de afortalárenno e ampliárennno acumulativamente.

É máis, recordade: dende nadal do1973 e en seis breves meses aconteceron tres feitos dunha enorme releváncia conxuntural en fases críticas como aquela: a execución de Carrero polos "gudaris" vascos, a revolución "dos cravos", e máis a tromboflebite do vello marrau. Tres feitos que feriron o rexime fascista español en tres pontos vitais: a liquidación do futuro continuísta do poder institucional e fáctico do aparello "fascistopusdeísta"; a defenestración do gardaespaldas lusitano postsalazarista; e a "morte anunciada" -ou anúncio de morte iminente- do sapo eterno: a tanxibilidade da condición mortal do tirano que a mente popular chegara a pór subconscientemente en dúbida. O Estado fascista andou á deriva durante un tempo, e abonda consultar a información periódica da época para se decatar. Ainda cando máis logo Fraga dicía que a rua era sua, a realidade foi que non durou como ministro da gobernación porque a situación xa era ingobernábel para o aparello de Estado fascista. O contexto internacional máis ben permitiu e propiciou que a deriva temporal -nunca mellor dito- do Estado non acabase en caos e descalabro. Cousa esta á que, por certo, contribuiu non pouco a alarma que nos meios "demócratas" occidentais -filoianquis todos eles- suscitara o sesgo que collia a revolución portuguesa, levada a sério polos gobernos do rexo Vasco Gonçalves co apoio popular dunhas xentes que, fartas de cadeas e explotación, lle berraban: "forza, forza, compañeiro Vasco!".

Queredes unha proba sintomática desa alarma? Velaqui: "Os comunistas portugueses teñen un sério problema de credibilidade tocante ao respeito da democrácia política, ou pluralismo ideolóxico, durante ese proceso de transición". "Seria un erro que marcaria definitivamente o futuro o de que o MFA se institucionalizase como veículo de intervención directa na vida política portuguesa, á marxe da representación popular emanada das urnas". "Os socialistas (portugueses) están mellor situados ca ninguén para enarbolaren a bandeira da construción do socialismo en liberdade". Non son propósitos do Pentágono. Son aseveracións de Felipe González feitas en Cuadernos para el diálogo, xa en abril do 1975, no número adicado a "La vía portuguesa". Desde pouco despois, durante os oito últimos anos até agora transcorridos, a Constitución elaborada baixo os gobernos provisórios do Vasco, a Intersindical dos traballadores, o sector progresista do MFA que aínda anima a Asociación Vintecinco de Avril, e o eleitorado da APU catalizado arredor do PCP, levan sido bastións que manteñen a defensa das conquistas da "revolución dos cravos" frente ao proceso contrarrevolucionário orquestrado internacionalmente, e no que o PSP leva actuado sistemáticamente de celestina. A "construción do socialismo en liberdade" polo partido de Soares, úla, que non se albisca por ningures?

O eido socialista era de certo un lugar de observación e auscultación privilexiado nesa época, por razóns obvias. E debo declarar que alguns, entre os que me conto, tivemos a grave sospeita, xa desde o início da CSI na primavera do 1974 e as xuntanzas dese verán no estranxeiro, como hóspedes do PS francés e da SPD alemá, de que, desde fóra -léase en concreto: desde os cuarteis xerais da Internacional Socialista- estabase a precociñar unha transición española "sen traumas" nen "espirais revolucionárias". Os "traumas" previsíbeis por nós somente podían selo para os fascistas e os colaboracionistas co franquismo. Ergo, se se aforraban, aforrábansellelos, e para qué aforrárllelos? Non traumatizaran eles durante meio século ás clases traballadoras e máis aos pobos da Península? Acaso era revanchismo en vez de simples sensatez limpar a fondo as nosas casas se queriamos ter garantías de democrácia e socialismo para o futuro? "Espirais revolucionárias", logo: o cheiro a xofre do tartufismo demócrata-occidental perante o drama político da guerra española rebrotaba das covas da história e alertaba o noso olfato -algo estaba a apodrecer outravolta. O mesmo tema, con variacións, que no 1945 e seguintes.

No meu caso, a sospeita fíxose certidume xa desde o congreso de Suresnes do PSOE. Desde aquel mesmo momento souben que o destino convertera en adversarios e mesmo inimigos non queridos nosos aos que me esforzara en considerar, apesar de tantas discrepáncias, fraternos amigos socialistas. Non fun eu só. Fomos bastantes os que, desde entón até o setenta e sete, nos esforzamos en afogar en nós mesmos esa sospeita que se tornaba evidéncia, e seguimos a fiar neles e traballarmos xuntos como "compañeiros". Especialmente cos máis próximos, xa consumada a ruptura co PSOE, forxada a FPS, e virtualmente perdido o apoio -ou mesmo gañada a desconfianza e animadversión- da Internacional Socialista.

Ainda no 1976 viaxei en nome da FPS, e na compaña de Narcís Serra, Joan Garcès e Enrique Barón, a Arxel, en procura do apoio internacional dos países non alineados. Fomos recebidos oficialmente polo goberno de Boumedian. O forno internacional non estaba para cocer, e o apoio non chegou a traducirse material nen diplomáticamente en nada sensíbelmente apreciábel.

A FPS nacera morta, tal coma un tal Beiras dera en cismar a pesar seu no meio do alborozo en torno das xornadas constituíntes. E todos os seus membros agás o PSG, desde cataláns a baróns e usos, limitáronse no seu intre a enterrala e facerenlle funerais solemnes pactando co PSOE perante as eleicións do setenta e sete. A executiva do PSG escrebeu daquela con amargura: "Cómo se pode comprender que pacte co PSOE unha organización como o PSC, que foi membro fundador da FPS, e que nese trance suscrebeu unhas señas de identidade socialista e uns principios organizativos de federación de partidos que o PSOE non pode aceitar e que, mesmamente por non aceitalos, saíuse da CSI primeiro e non se incorporou á FPS despois? Iso chámase fariseísmo por parte do PSOE e, dalgun xeito, insolidariedade por parte do PSC". É o brado inútel do guindado pola borda en alta mar: "Qué é o que está primeiro? O socialismo galego ou a existéncia e os intereses criados do Partido Socialista Obrero Español?".

Alguns pagámolo máis caro ca outros. Pero máis caro ca ninguén pagáronno o proletariado e os pobos sen Estado da Península chamada, impropriamente, ibérica. Non llelo perdoarei, non llelo perdoaremos endexamáis.

V

Perguntarédesvos: e a Constitución española? Como certos personaxes dos esperpentos, está presente no ambiente e na trama sen se facer ver apenas. En Luces de bohemia de Valle-Inclán, hai nun intre dado unha anotación de acción, práticamente irrepresentábel, que reza: "Atravesa a escena un gato que berra ¡viva España!" -ainda mo recordaba o outro dia Pancho Pillado.

É natural. Unha constitución non é máis ca un documento onde se plasma un modelo político de estruturación da sociedade resultante dun proceso constituinte. O proceso constituinte acontece no seo da sociedade mesma como colectividade viva e en movimento, non nun salón ou cámara determinados. O proceso constituínte da Iª República francesa, vertido na declaración universal dos "droits de l"homme et du citoyen" e na primeira constitución democrático-burguesa da Europa continental, foino a Revolución Francesa do 1789-92. O proceso constituinte da Unión Soviética, primeira federación de repúblicas socialistas na história do planeta, foino a revolución bolchevique de Outubro no 1917. O da Constitución portuguesa hoxe vixente, ainda e pésia todo, foino o proceso revolucionário que se desata co golpe militar progresista do 25 de abril do 1974 e culmina nos gobernos provisórios presididos por Vasco Gonçalves. E o da actual constitución española do 1978 estámolo a ver reflexado aqui através dun prisma que fixen esplícito desde o mesmo título: o dun socialista que loitou desde a adolescéncia até hoxe no frente do nacionalismo galego, quer dicer, na vanguarda do proceso histórico-político de autodeterminación do pobo galego, pobo que constitui unha nación sen Estado en curso ascendente de accesión á plena conciéncia colectiva da sua identidade como nación, e conseguintemente de loita polo exercício da sua soberania -se empregamos, para entendernos, este termo nado nas suas connotacións semánticas contemporáneas na mesma revolución francesa precisamente.

A identidade nacional da Galiza, a sua existéncia histórica como nación na dimensión sociopolítica do termo -non na superestrutural que é sempre unha "excrecéncia, nunca de seu un fenómeno estrutural na sociedade- estivo sempre en contradición co feito xurídico-político -superestrutural, logo- do Estado español. Esa contradición, sempre existente, agudizouse na história a partir da forma moderna e borbónica de Estado unitário centralista desde o XVIII, e agravouse co Estado centralista español burgués, por duas razóns primordiais: unha, o desenvolvimento capitalista para o que ese Estado foi o instrumento superestrutural que, mutatis mutandis, serviu aos mesmos fins cardinais en toda a história contemporánea de Europa, pero que ao actuar sobre da base económica galega converteuna ademáis nunha colonia "interna"; outra, o despertar e desenvolvimento que desde o XIX experimentou a conciencia nacional -se queredes, o "volkgeist", nas formulacións teóricas europeas da época- na conciencia social de Galiza. A agravación e agudización desa contradición acada o seu cume histórico coa fase franquista de Estado español totalitário e fascista.

Por outra banda ese fenómeno, nos seus termos xerais, non se dá somente coa realidade nacional galega, senón tamén coas outras englobadas no espácio territorial e político dese Estado español: Euskalherria e máis Catalunya -ou, nun senso lato, os Países cataláns. O fascismo, coa sua concepción totalitária do Estado e a sua abafante presión represiva sobre das liberdades de calquer caste, agudiza non só as contradicións de clase na sociedade "española", senón tamén as contradicións nacionais, quer dicer, entre o Estado unitário e anti-democrático e a realidade plurinacional da sua base de asentamento. De aí mesmamente que os vectores primordiais da dinámica socio-política anti-fascista sexan o movimento obreiro -loita de clase do proletariado- e os nacionalismos "periféricos" -loita das nacións asoballadas pola sua autodeterminación.

A liquidación do rexime franquista, ou sexa, o desmantelamento do Estado facista, tiña que resolver esas duas contradicións, dar satisfación a esas duas correntes de movilización política de camadas populares, plasmar nunha nova fórmula de superestrutura xurídico-política esas duas expresións activas da conciéncia social. Só dándolles solución no plano institucional "ex-novo" poderia abrirse unha situación democrática de amplo horizonte e estabilidade -"consolidarse" a democrácia, como se adoita predicar retórica e farisaicamente nos meios políticos oficiais de hoxe. Noutras palabras, o proceso constituinte que estaba a operarse de feito na sociedade xa baixo o franquismo camiñaba nesa dobre direición. A via de paso dese proceso, para se traducir superestruturalmente, constitucionalmente, chamábase no argot da época creba democrática. Ora: escamoteouse a quebra democrática, furtáronse as reivindicacións cardinais tanto do movimento obreiro canto das loitas nacionalistas emancipadoras, arrombáronse os postulados esenciais previamente suscritos, ao parecer, por todas as forzas e organizacións democráticas, e fíxose unha constitución consagradora da "economía social (?) de mercado" -eufemismo supletorio da expresión "capitalista"- e negadora da soberanía nacional e o direito de autodeterminación dos pobos galego, vasco e catalán. Acabouse aplicando, a fin de contas, a Lei de Sucesión franquista do 1946 "sub specie constitutionis": ao cabo os vencedores resultaron ser Fraga e demáis "revenants" políticos, absolutamente impresentábeis en calquer democrácia normal. Estamos a pagar ainda hoxe as consecuéncias. Seguiremos a pagalas. E o pior é que pagamos "xustos por pecadores", os inocentes polos culpábeis, os explotados polos explotadores, os asoballados polos asoballadores, os colonizados polos colonizadores.

"O pobo galego non pode transixir con nengunha forma de transición política, no nivel do Estado español, que non leve enxertada a sua autodeterminación como pobo. O respeito dos direitos nacionais dos pobos do Estado español non pode ser unha "cuestión adicional" na estratéxia da transición, por moi "sine qua non" que se chegue a considerar esa cuestión. O exercício dos direitos nacionais da Galiza e dos demáis pobos do Estado español actual é consustancial co proceso de quebra democrática": son diáfanas afirmacións contidas no documento que o PSG apresenta ao Consello de Forzas Políticas Galegas (CFPG) para levalo -e será levado- á xuntanza de plataformas democráticas que se vai celebrar o 25 de setembro do 1976 en Valéncia, cando xa está a apodrecer a alianza antifascista e as organizacións chave a nivel de Estado andan a pactar coas forzas do rexime franquista, a saldaren o patrimonio da quebra democrática, e aceitaren a reforma.

Curiosa extravagáncia, pactar unha reforma democrática! Obviamente, pola sua própria índole, un Estado e un rexime fascistas son irreformábeis. Só se pode reformar unha democrácia que xa exista; un rexime e un Estado anti-democráticos "per se" non cabe sometelos a unha reforma democrática: ou se botan abaixo, se dinamitan ou desmontan peza a peza, ou viciarán conxénitamente calquer Estado e rexime que os sucedan. E iso non se resolve con que media dúcia de "xurisconsultos" escreban un papeliño co rótulo de Constitución e logo se aprobe nunhas cortes ou nun referendum: tamén facía referendums Fraga a prol do vello marrau, e gañábaos, naturalmente. Coa reforma política, a Constitución do 1978 e o subseguinte referendum, a base social do fascismo franquista e os seus escribas e pontífices gañaron a sobrevivéncia política frente ao conxunto das camadas populares do Estado español e á conciéncia social que apostaba por un proceso constituínte aberto e disipador dos fedores de tanto cadáver político por enterrar de vez. A reforma e a Constitución foron a UCI que non resucitou ao tirano pero salvou in extremis aos seus cans de presa. A democrácia, e o poder formal nela, nacen así secuestrados. Seguen secuestrados ainda, por máis que xa pareza gostarlles esa situación: son os fillos de Franco.

"Conforme ao princípio de autodeterminación nacional, a soberanía política en Galiza corresponde ao Pobo Galego. Un Goberno galego asumirá a repesentación e o exercício do poder político no território da Galiza en tanto non se estabelezan as institucións definitivas no correspondente proceso constituinte. A participación da nación galega nun Pacto federal español, terá de axustarse ás condicións mínimas seguintes: A) O Pacto federal terá de ser concluído sobre os princípios da negociación en plano de igualdade dos representantes lexítimos dos pobos das diversas nacións integradas hoxe no Estado español, segundo veñan determinados polos respectivos procesos constituintes...".

Son párrafos das "Bases constitucionais" elaboradas na primavera do 1976 e asumidas polo CFPG. Semellan ecoares dun pasado remoto, prosa de política-ficción, extrapolación dun documento vietnamita? Non: era a linguaxe política cotián nas plataformas ilegais, xa non estritamente clandestinas, das forzas democráticas nesta Terra e nas demáis da Península hai menos de dez anos. Cando abria o dia no Padornelo após a longa noite de pedra celsoemiliana, recitabamos de memória o Alba de Grória do Daniel, e as hostes de Waldemar, señor de Gurre, cantaban para nós con música de fanfárria do Schoenberg: "Vede, o sol escintilante ao borde do ceo saúda o voso soño. Ridente, remóntase das vagas da noite, facendo voar desde o relocinte sobrancello os seus mollos dourados de luz!".

Non foi un espellismo. Esa premonición de antonte é hoxe o porvir.

Compostela, 6 de outubro do 1985

Meios de comunicaçom ligados ao BNG em crise após a derrota eleitoral

2009-09-06T02:22:00.003+02:00

Dez despedimentos de dous quadros, de pessoal que somavam trinta e um trabalhadores e trabalhadoras era a proposta com que a Vieiros e a sua empressa irmá, a Acordar, dedicada a criaçom e gestom de paginas web, apresentavam em Julho umha reformulaçom ao seu pessoal. Segundo a versom dada aos empregados e empregadas, ambas as empresas acumulavam umha déveda com a Fazenda e a Segurança Social espanholas de mais de seiscentos mil euros. Por outra parte, Gznación, meio vencelhado ao BNG, abandonava justo após as eleiçons a ediçom mensal em papel que geria com o Movimento polos Direitos Civis, extinguindo o contrato de quando menos umha trabalhadora e deixando mais á vista a dependencia do dinheiro publico da sua empressa matriz, a Carrumeiro Media SA.

Em 13 de Julho o Sindicato de Jornalistas da Galiza (SJG) e a Central Unitaria de Trabalhadores (CUT) emitiam dous comunicados a denunciarem a intençom de Lois Rodriguez, proprietário da Veiros e da Acordar, de despedir ou de nom renovar o contrato dum terço do pessoal assalariado nas duas empresas. Nos termos da proposta do empresário ficarian na rua três dos nove empregados da Vieiros, bem como sete dos vinte e dous da Acordar, segundo denunciou na altura o comunicado da CUT. Além do mais, os trabalhadores que continuassem nas empresas sofrerian umha reduçom salarial.
A razom principal recai, na versom dada aos trabalhadores, numha má gestom que teria dado nas dévedas indicadas com a administraçom, e que já vinha sendo esgrimida para o adiamento generalizado dos salários e pagas extraordinarias. No início de Agosto, todos os empregados estavam à espera de receber os salários polos meses de Junho e Julho, e mais a paga extraordinária de Junho, déveda que nalguns casos era ainda maior.
Mas, o que torna especialmente preocupante essa má situaçom económica é o facto de os rendimentos da Vieiros terem medrado de forma considerável nos últimos anos, através de fontes privadas e, sobretodo, públicas; assi o assinalam os comunicados de ambos os sindicatos, apontando que essa má gestom non foi denunciada, de maneira oficial. Neste ponto som de salientar os trabalhos realizados por estas empresas mediante convénios com Conselharias da Junta, e em especial, com aquelas geridas polo BNG. Estes trabalhos teriam proporcionado umha facturaçom consideravelmente superior à que as empresas apresentavam antes da chegada ao poder do bipartido.

Gznación, o meio 'da casa'
O caso da GzNacion.com é diferente. Como já informava o número 70 de NOVAS DA GALIZA, este portal digital nascido em Dezembro de 2006 e a ediçom em papel (já inexistente) som dependentes da Carrumeiro Media SA. A empresa era constituída em 2001 por Alberte Ansede, logo secretário de organizaçom do BNG e assessor da Direcçom-Geral da Politica Lingüística, Xoán Manuel Bazarra, que seria nomeado chefe de gabinete na Conselharia da Inovaçom e da Indústria, e Alberte Soto, secretário-geral da Conselharia do Meio Rural com o bipartido. Os três abandonarian a empresa en Outubro de 2006, quando já ocupavan os ditos cargos e justo antes de a Carrumeiro Media começar a realizar trabalhos para as Conselharias controladas polos nacionalistas. Esses contratos fôrom denunciados por diversas vozes e teriam revertido em mais dum milhom de euros para a empresa entre 2006 e 2009.
Foi dous meses depois de os fundadores abandonarem a Carrumeiro que nascia GzNacion.com na rede, com a vocaçom de vir a ser o meio de referência do BNG, e umha linha editorial marcada em última instáncia polo gabinete de imprensa dessa organizaçom. No número referido de NOVAS DA GALIZA, noticiava-se o facto de a Gznacion.com ter a redacçom no mesmo local que é sede social da Carrumeiro, ao mesmo tempo que os salários dos redactores som pagos gola empresa. Ora bem, esta ligaçom empresarial nom aparece às claras na web, vulnerando a legislaçom vigente sobre publicaçons electrónicas.
Ademais, até há dous messes, Aleixo Vilas Castro, responsável do Gabinete de Estudos Económicos do BNG, fazia parte do conselho de, administraçom da Carrumeiro Media, como Gonzalo Castro Prado, vozeiro municipal da organizaçom em Ordes.
No Verao passado, a aposta dos nacionalistas neste meio completava-se com ó Gznación En Movemento, um mensal em papel editado conjuntamente com o Movimento polos Direitos Civis (MPDC) e coordenado por Renato Núnez, ex-responsável de organizaçom do BNG em Compostela e vozeiro do MPDC. Umha outra empresa, Novidades En Movemento, seria a encarregada cara fora da ediçom do mensal, mentres os salários continuavam a provir da Carrumeiro.
A ligaçom e dependência desta rede empresarial a respeito do dinheiro público tornava-se mais evidente, se possível, com a desapariçom dessa ediçom em papel. Se bem em Fevereiro o MPDC difundia na sua web umha nova a gabar-se dos 52.000 exemplares editados cada mês, e anunciava que no mês seguinte a OJD espanhola começaria a auditar a difusom dum meio que se consolidava, nas suas palavras, "como umha voz forte e independente dentro do panorama editorial do País", pouco ia durar essa satisfaçom. Poucos dias logo de o bipartido perder as eleiçons, a empresa comunicava aos seus empregados o fechamento dessa ediçom em papel com a conseguinte extinçom dum contrato, quando menos, derivada dessa encerramento.

Publicado en Novas da Galiza (número 81, 15 de Agosto a 15 de Setembro de 2009)

Glosa(s) encol da esquerda (imaxinaria)

2009-04-12T12:43:00.003+02:00

Xosé Manuel Beiras

I. "Guerra cultural" e polarización política
II. Polarización congruente e ligazón da esquerda
III. "Cipaios austeros, fame segura"

I. "Guerra cultural" e polarización política
Mentara eu eiqui, hai algunhas semanas, un texto do filósofo catalán Antoni Domènech tiduado "Crisis económica y polarización política". Retorno agora a il: hoxe vou glosalo. Trátase, non dun ensaio nen dun artigo, senón da transcrición abreviada dunha sua disertación na universidade de Barcelona a fins do outono pasado.
O tema é o seguinte. A polarización política "normal" opérase ou maniféstase ao longo do eixo dereita-esquerda, correlativamente á estrutura de clases da sociedade e á sua proxección no espello ideolóxico. Unha estrutura social e ideolóxicamente polarizada dará lugar a que as posicións políticas dos cidadáns aparezan agrupadas nos dous segmentos contrapostos -esquerdo e dereito- dese eixo, e tanto máis distantes entre sí e próximas aos estremos canto meirande sexa a polarización. Inversamente, no caso contrario, o groso da cidadanía aparecerá nunha posición política equidistante dos estremos, ou sexa, amoreado arredor do centro dese eixo.
Estatísticamente, a distribución das posicións políticas da cidadanía sería "bimodal" no primeiro caso e "unimodal" no segundo: a sua expresión gráfica daría un perfil de camelo -duas chepas- ou de dromedário -unha chepa soa- respeitivamente. Sociolóxicamente, estruturas moi clasistas e marcada ou crecente desigualdade social darían o primeiro modelo, mentras que unha sociedade do benestar e clases meias en expansión darían o segundo. Eleitoralmente, a confrontación bipolar esquerda-dereita primaría no primeiro, mentras no segundo asistiríamos á disputa polo "centro". Finalmente, as políticas ultraliberais, agravadoras da desigualdade social e do conflito de clases, e máis a crise, deberían propiciar a polarización -o primeiro modelo- mesmamente ao revés do acontecido no período de expansión e "welfare state" -dos cincuentas aos setentas- no centro do sistema.
Si: mais nen o acontecido nos decenios ultraliberais, nen o que acontece desque estoupou a crise, nen os aconteceres politicos nun diverso mostrario de países moi diferentes, encaixan na lóxica deses dous modelos. Realidades tan distintas como as de Alemaña, por unha banda, e Bolivia ou Venezuela, pola outra, encaixan coincidentemente no modelo polarizado normal,ou "bimodal", mentras outras, tan diferentes tamén entre sí, como USA e España ou Italia, enmárcanse no segundo, o "unimodal". Cómo se entende?.
A espricación require distinguir duas dimensións moi diferentes do fenómeno da polarización política, unha delas evidente, a outra menos ostensíbel. Domènech deslíndaas con moita precisión. Unha, a máis evidente, consiste na "radicalización de posturas perante diversos asuntos situabeis no espectro (ideolóxico)político dereita-esquerda". Por exemplo, a polarización que se manifesta cando dous continxentes importantes da cidadanía adoptan posicións antitéticas a respeito da despenalización do aborto ou do recoñecemento da realidade plurinacional do Estado español. A outra, menos ostensíbel, refírese á "coerencia (ou congruencia) na alineación de asuntos políticamente debatíbeis". "Unha cousa -di Domènech- é a radicalización verbo de un ou varios temas políticamente debatíbeis; outra moi distinta é a coerente (ou congruente) alineación deses temas". Noutras verbas, unha cousa é a radicalización de posicións a favor e en contra de determinados temas, e outra moi distinta a congruencia entre os temas nos que se está ideolóxica e políticamente a favor ou en contra. Por exemplo, non é congruente estar en contra da pena de morte e da despenalización do aborto. O congruente, nun cidadán de esquerda, é estar en contra da pena de morte e a favor da despenalización do aborto. E o congruente con esas duas posicións dun congruente cidadán de esquerda debera ser asumir o carácter plurinacional do Estado español, a sua diversidade lingüística, e estar a favor dos dereitos políticos deses diferentes povos e do respeito e normalización do uso dos seus respeitivos idiomas. Só cando esa congruencia se dá, só nese caso a radicalización de posturas contrapostas se traduce nunha polarización política congruente, só nese caso se configuran bloques cidadáns de dereita e de esquerda internamente congruentes -e o perfil da polarización resulta normal e "bimodal", cos continxentes cívicos maiormente amoreados en duas medas, como as duas chepas do gráfico camelo devandito.
Mais a realidade dista de ser así en en moitos casos. O máis importante factor distorsionador adoita selo a utilización de temas chamados "transversais" como armas para a manipulación da opinión cidadán no que, nos USA dos pasados anos, deuse en denominar "cultural war": a "guerra cultural desencadeada por unha nova dereita contra algunhas das conquistas "culturais" emblemáticas dos anos sesenta" -como a despenalización do aborto, a discriminación positiva, ou o afortalamento da laicidade do estado. Trátase dunha "estratexia de combate eleitoral destinada a provocar confusión no campo do adversario" -e eficazmente empregada polos contrarrevolucionarios neo-cons gringos dentro e tamén fóra da sua metrópole imperial. Domènech cita palabras ben elocuentes do estratega eleitoral do PP español, Gabriel Elorriaga, a respeito de sustraer do debate eleitoral temas e problemas económicos e sociais centrais e cardinais para a identificación polas clases populares das posicións de dereita e de esquerda, e sustituilos pola introdución en primeira plana de temas periféricos para provocar unha polarización "artificial" e dividir, ou inda millor, literalmente, "desmoralizar" ao adversario. Análogamente se refire ao cometido da "a señora Rosa Díez e o seu novo partido UPyD" de operar como "unha forza "transversal" sobre a base de radicalizar a sua hostilidade aos nacionalismos periféricos, ou sexa, apostar por unha crecente polarización do eleitorado español arredor dese asunto e fiar o seu posíbel medre futuro á incongruencia no alineamento das preferencias políticas do eleitorado da esquerda" -ou sexa, típica metodoloxía dos fascismos, ouso engadir eu. "Boa parte -conclue Domènech- da hexemonía ideolóxica conservadora das últimas décadas apousou nese proceso de desbaratamento da coerencia política cognitiva das clases traballadoras e populares, e máis da paralela rearticulación do ideario político e da capacidade de operar socialmente, capilarmente, dos estratos dominantes da sociedade".
Nas últimas eleicións lexislativas galegas asistimos a unha experimentación "en vivo", sobre o corpo eleitoral paisano, da "cultural war", en clave primordialmente de "guerra das linguas", que diría L.-J. Calvet. E máis a un recital completo de manipulación da opinión polo Pepé para"desbaratar a coerencia política cognitiva das clases populares", para "sustraer do debate eleitoral temas sociais centrais", para "radicalizar a hostilidade aos nacionalismos periféricos", en fin, para sementar "confusión no campo do adversario". O texto de Domènech publicouse en novembro pasado, mais está visto que os estrategas eleitorais do bipartito non o leran aínda cando puxeron en marcha a campaña cara o 1-M. Supoño que inda menos leran publicacións nas que se basea, como as de Delia Baldassarri, Andrew Gelman, Larry Bartels, todas do pasado ano, nen as enquisas realizadas en outubro en Usa, Alemaña, Francia, Italia, Gran Bretaña e... o Reino de España, que lles serven de fundamento empírico. Pior aínda: semella que tampouco leron nada diso nen estudos e ensaios análogos os analistas e avaliadores a posteriori dos resultados eleitorais dos perdedores. Para qué ían facelo, se o traballo inteleitual dos pensadores de esquerda é consabidamente un lastre inútel para a acción eficaz, unha flaxelación masoquista e un entroido perturbador para saíren do paso a escape os aparatos robotizados das forzas políticas que iles mesmos meteron nas pedras da nosa treizoeira beiramar?

II. Polarización congruente e ligazón da esquerda
Disimulade: xogo coas verbas, mais vou en sério. Con "polarización congruente" xogo á ligazón coa miña anterior entrega desta(s) glosa(s), e máis ligo coa idea alí exposta da necesaria ligazón interna das posicións ideolóxico-políticas de esquerda perante diferentes temas e problemas socioeconómicos e socioculturais, como condición indispensábel para que a esquerda constitua ou configure un bloque sociopolítico congruentemente polarizado nunha posición antitética fronte á dereita e consistentemente invulnerábel aos proxectís das suas "guerras culturais". E con "ligazón da esquerda" xogo á tradución ao galego dun combinado léxico bilingüe -que non bífido- angloalemán que rezaría "the link of die Linke" e que, escoitado isoladamente con sutaque galego por alguén que, coma min, descoñeze o alemán, resultaría semánticamente confuso e desconcertante, porque coidaría se tratar da redundante expresión "o vencello do vencello". Xa vedes a ónde me pode levar a miña iñorancia. Mais, por detrás deste xogo pueril, vou en serio: porque o que está en xogo neste lerio é a coerencia da esquerda reformulada nun modelo coma o da alemá "Die Linke", ou sexa, en galego "A Esquerda", de Oskar Lafontaine.
Suxeríume este xogo, como exercizo mental didáctico para min mesmo, a posta en relación de duas leituras de hai uns meses: a do texto de Domènech que glosei parcialmente o dia pasado, coa dun discurso de Lafontaine perante os militantes do novo "Parti de la gauche" francés en Paris. Liguémolos, pois, se vos parece ben.

*****

Comezarei por unha cita textual. É ésta: "Queridos camaradas, resulta evidente que a construción dun novo partido de esquerda non podería ter éxito se a situación política e social en Alemaña non fose favorábel a ese proxecto. Xa que logo, ésta é a primeira razón do noso éxito. Mentras tódolos partidos políticos do oeste de Alemaña se disputaban o "centro" e preconizaban unha política económica neoliberal, a maioría da poboación alemá deploraba a falla de equilibrio social resultante desa política. O valeiro na esquerda do abano político só demandaba que alguén o enchese. Non hai nada máis eficaz ca unha idea que acerta coa sua época".
Son palabras de Oskar Lafontaine no seu discurso en Paris, na reviravolta de novembro a decembro do pasado ano, para espricar o veloz ascenso de Die Linke que, en menos de dous anos, situaba a esa nova formación política nunhas espectativas de voto dun 13% a nível federal alemán -alén do seu fulgurante éxito en varios estados federados ou "länder". As outras duas razóns primordiais desa traxectoria aducidas por Lafontaine eran éstas: unha, a unión dentro da Linke das orgaizacións políticas "que se definen a partir dunha posición crítica encol do capitalismo"; e a outra, "dármoslle ao novo partido un perfil nidiamente diferenciado a respeito da uniformidade dos demáis".
Duas semanas antes do discurso de Lafontaine en Paris, Antoni Domènech, na sua disertación na Universidade de Barcelona xa referida por min eiqui mesmo, comentaba unha enquisa de opinión sobre da crise, publicada poucos días antes polo Financial Times. Esa consulta, feita por mostreo a cidadáns de seis países -Gran Bretaña, Franza, Italia, España, Alemaña e USA- perguntáballes polas causas da crise, con catro opcións de resposta: 1. abusos do capitalismo; 2. fallas do capitalismo; 3. ningunha desas duas; 4. non está certo da causa. Resulta claro que a resposta máis radicalmente crítica co sistema é a segunda, poisque pon en custión ao sistema mesmo, e non só anomalías -"abusos"- no seu funcionamento, como fai a primeira. Pois ben, a porcentaxe máis alta de cidadáns que escollen esa segunda resposta, ou sexa as "fallas" ou eivas intrínsecas do capitalismo, como causa primordial da crise, rexístrase precisamente en Alemaña, co 30% dos consultados: perto de duas veces o do caso que o segue en magnitude (Franza, co 17%) e esactamente o dobre do caso español (15%). En contraste, nos USA, só o 7% das respostas sinalan esa causa da crise -e a seguinte porcentaxe máis baixa dáa Italia, cun exiguo 11%. Por certo, as anomalías -abusos- funcionais do sistema son a causa sinalada por arredor dos dous terzos das respostas neses catro países, porén tan sensíbelmente diferentes entre si -Franza, España, Italia, USA. Só en Alemaña é moito menor o peso desa resposta -poisque é moito meirande o da máis crítica coa natureza do sistema. E, enfin, Gran Bretaña bate o récord da resposta da incerteza cidadá: nada menos que o 28% dos consultados constesta que "non está certo" da causa da crise -seguida por Italia e USA co 16% e España co 14%. Escusádeme pola enxurrada de cifras: paro xa.
Fagamos agora a ligazón de textos. Para comezar, os comentos do Domènech aos dados desa enquisa non teñen desperdicio, pola irónica acuidade con que descifra a sintomatoloxía que acobillan. Asi, por caso, o referido récord británico de incerteza revela "a enorme desorientación da poboación británica após máis dunha década de "terceira vía" e "novo laborismo" ". Así tamén: "pesia ter o governo máis dereitista dende o final da II Guerra Mundial, cun presidente que gañou abrumadoramente as eleicións prometendo "americanizar" a vida económica francesa -inda que agora di querer nada menos ca "refundar o capitalismo" mundial- o formato republicano da vida política gala semella aínda robusto abondo como para que un 17% da poboación culpe direitamente da crise ás eivas endémicas do capitalismo". E así enfin: "as actitudes máis conformistas (cotas máis baixas da resposta máis crítica) en pleno suicidio do capitalismo financeiro, danse en países que contan cunha dereita -os Bush, os Berlusconi, os Aznar- entregada a feroces "guerras culturais" e teimuda nunha crispante polarización elitista da vida política, capaz de anestesiar políticamente o debate, ou desviar a atención da tremenda polarización socioeconómica obxetiva operada nas últimas décadas e, pola mesma, capaz até agora de frear a polarización política de masas que, doutro xeito, esa situación obxetiva debera propiciar". E por aí desembocamos no reverso da "polarización congruente": "Diríase, pois logo, que as "guerras culturais" da dereita son posíbeis sobre todo en países nos que as clases populares perderon boa parte da coerencia política cognitiva, e resúltalles màis doado ás elites conservadoras achar estratexias de polarización baseadas na radicalización de temas máis ou menos periféricos, pero capaces de dividir (e "desmoralizar") ao adversario".
Nas antípodas desa situación sociopolítica está, precisamente, a Alemaña actual: "dáse a coincidencia -di Domènech- de que o país onde a "guerra cultural" e a conseguinte polarización "artificial" (portanto incongruente) inducida pola dereita ten sido máis baixa -Alemaña- é tamén o país onde o potencial de crítica ao capitalismo como sistema económico intrínsecamente irracional e desastroso é máis alto". Podemos engadir que é tamén Alemaña -como viamos o domingo pasado- o país europeu no que a distribución das posicións ideolóxico-políticas da cidadanía se agrupa en duas medas ou chepas cara as duas estremas opostas -dereita e esquerda- do eixo dunha polarización "bimodal", no canto de amorearse arredor do centro. E no que, concordantemente con esa distribución sociopolítica, unha nova esquerda, Die Linke, progresa velozmente en aquiescencia das clases populares, configurando un bloque de esquerdas internamente congruente -mesmamente por ter acertado en conectar con esa maioría social que "deploraba a falla de equilibrio social" causada polas políticas neoliberais, as mesmas que provocaron a crise, mentras o resto dos partidos "se disputaban o "centro"" que, sociolóxicamente, estaba a minguar: e así retornamos a restablecermos a ligazón cos asertos de Oskar Lafontaine.

*****

É curioso, e abondo insólito, o caso deste home, Lafontaine. Quero dicir, da sua traxectória ideolóxica e política: un proceso de radicalización segundo avanzaba en idade, inversamente ao dos "jeunes-loups" do maio francés paulatinamente reconvirtidos a unha morixerada acomodación ao sistema. Criado no molido berce da SPD do Willy Brandt que inventou a González, Oskar Lafontaine chegou a ser aquel ministro alemán de Facenda que dimitiu por negarse a asumir a virada cara as pautas "social-liberais" que acabaron por esmendrellar a fiscalidade progresiva e redistribuidora da "welfare-finance" e o "welfare-state" outrora construidos precisamente polas socialdemocracias centroeuropea, escandinava e anglosaxona. Ou sexa: por non se querer convirtir nun renegado. De primeiras, pagouno caro. Logo, foise da SPD e encetou unha dura camiñata cara a esquerda, nunha "aventura" política impropria da sua idade-diría retranqueiramente eu- que o conducíu á fundación e o liderádego da Linke.
Mais acertou na sua aposta -porque prestou máis atención á dinámica da base da sociedade cá do aparello institucional do poder. Nesta sua alocución que estou a glosar agora, esplicita os alicerces da diagnose que o guiou. "A fenda antre a teoría e a prática política é sintomática para a historia do socialismo do oeste de Europa". É máis: "A historia dos partidos socialistas da Europa oucidental no poder é unha longa lista de compromisos podres". Primeira conclusión: "Compre saírmos do dilema e rompermos con esta tradición fatal do compromiso podre. Para un partido de esquerdas, os principios do governo deben de ser sempre os mesmos ca os principios da oposición. Se non, desaparecerá máis axiña do que chegara". Enfin. "Se a esquerda perde a sua credibilidade, perderá a sua razón de ser. Mesmo por iso, a Linke ten tomado medidas para neutralizar esa tendencia fatal dos dirixentes cara o compromiso político (podre) do que vos falo". E veleiquí esta pérola do ex-socialdemócrata engarzábel nun torque dos nosos: "As decisións encol dos grandes principios do noso programa deben de ser tomadas polo conxunto dos militantes do partido, e non só por unha asemblea de delegados".
Agora que o penso e acordo do soño da esquerda (imaxinaria), e apalpo a materia celulósica do texto que estou a reler: a min estes asertos resúltanme familiares. A min só? E logo non vos soan a algo xa escoitado na nosa contorna crítica da esquerda e o nacionalismo galegos destes últimos anos?

III. "Cipaios austeros, fame segura"
Non estou certo de que sexa ésa a tradución máis exacta, pero así rezaba máis ou menos, coido recordar, o aforismo hindú que escoitara hai uns anos en Mumbai cando do Foro Social Mundial que se celebrara alí, o do 2004. Fora un taxista, diso lémbrome ben, quen o introducira no palique que sostivéramos durante un traslado do noso hotel ao recinto do Foro, no "arrabaldo do norte" da cidade. Un taxista que, por certo, apelidábase Da Silva -inda conservo o seu cartón ou tarxeta de visita nalgures, dentro de calquera dos inordes caixóns de xastre do meu escritório. Nacera e criarase en Goa, mais era ese apelido o único que aínda tiña de portugués, como puidera eu comprobar de resultas da esploración á que tentara sometelo desque me revelara eses dous dados ou elementos de identificación, nome e procedéncia. No resto era hindú dos pés á cabeza. E hinduísta, non mahometano. Falaba un peculiar castrapo do inglés que me resultaba tan pintoresco e cáseque incomprensíbel como debía resultarlle a il o meu enferruxado inglés chafalleiro -mais ese castrapo non constituia unha singularidade sua, senón a pauta dominante na fala das xentes do común que só empregaban o inglés como lingua franca para se dirixiren aos forasteiros e nunca entre elas, como puidera comprobar eu aqueles días escoitándoas ao pasar no fervedoiro do enorme formigueiro humán que eran os bairros populares e interminábeis arrabaldos da imensa cidade discontínua que é Mumbai. Éravos simpático, o taxista Da Silva, moi espresivo e falangueiro. Axustaramos o prezo da carreira sen dificuldades -alí compría facelo sempre, era o costume, antes de montar no taxi. Axustaramolo á primeira e sen apretarmos, il ficara moi satisfeito e inda o haberíamos coller outras veces máis. Non paraba de falar en todo o traxecto, mentras conducía temerariamente, ao que parecía, polo meio das moitedumes que inzaban na calzada coma choupíns no outono e sen que, miragreiramente, ao que parecía tamén, atropelase nunca a ninguén. Falaba de continuo e, no que eu daba apreixado e entendido, era un pozo de saber popular. O que non dou relembrado é a santo de qué ceibara il ese aforismo no meio do seu delongado parcemique, vai ti saber xa. Mais iso tanto ten: chamoume moito a atención, pola sua versatilidade semántica e espresiva; espetouseme no caletre e ficou alí, aletargado. Até hoxe mesmo.

*****

Até hoxe mesmo que, de sutaque, saltoume do limbo da memoria letárxica ao proscenio da memoria activa. A santo de qué, esta vez?. Pois a santo dun par de leituras recentes resuscitadas por unha nova lida hoxe nun xornal. Alá vou.
O detonante da miña involuntária rememoración do aletargado aforismo hindú foino un "leit-motiv" recurrente nas partituras desas composicións ensaísticas recentemente lidas por min e re-suscitadas pola información do xornal. Era iste: a austeridade. Si, si, a austeridade. Mais, qué ten de particular a austeridade para suscitar semellante sobresalto mental? -pensaredes. E ademáis, austeridade en qué, para qué e por parte de quen? -perguntarédesvos, e levaredes razón. Porque depende, non si?. Como pauta de conduta individual, a austeridade será apreciada polo asceta e detestada polo hedonista. E como directriz de comportamento social colectivo, o aprecio ou a repulsa da austeridade dependerá de en qué actividades, para qué finalidades e por parte de qué xentes ou grupos sociais se tencione que sexa praticada. Despexareivos, logo, algunhas desas incógnitas. E fareino, de primeiras, por negación ou exclusión, como nos xogos das adiviñas. Así: Non se trata da austeridade no consumo suntuario, por caso, nen na produción e venda de armamento. Tampouco para estimular, como alternativa, a produción de bens de consumo necesario -de bens salariais, que diría don Carlos- nen para desactivar os conflitos bélicos e propiciar a consecución da paz mundial. E non son os magnates das finanzas nen dos poderes mediáticos os conminados a praticala. Nada diso. Trátase, simplesmente, das "políticas de austeridade" a decretar polos governos nestes tempos de crise. Meigas fóra! -dirédesvos, arrepiados. O mesmo esconxuro rosmei eu. E, no intre, o limbo da miña memoria exaculou o aletargado aforismo hindú: "cipaios austeros, fame segura".

*****

Sabedes tod@s moi ben, porque sodes xente informada, que o vocábulo "cipaio(s)" denominou, en orixe, a aqueles indíxenas ou nativos hindús que se alistaban, como mercenarios, no exército colonial británico. Ou sexa, que servían coas armas á potencia imperial que asoballaba ao povo do que iles, os cipaios, formaban parte ou, cando menos, procedían -poisque resultaría moi improprio afirmarmos que seguían a formar parte do povo oprimido aqueles colonizados que se pasaban ao inimigo incorporándose ao exército de ocupación opresor. E venme ás mentes aquela catiga tantas veces cantada polo uruguaio Daniel Viglieti nos tempos da loita dos "tupamaros" -por referencia ao lexendario Tupac Amaru, sabédelo tamén- contra a xenocida ditadura militar no seu país daquela aferrollado: "soldado, aprende a tirar: para abajo no, que aquí estoy yo". Por certo que un veterano "tupa" de aquela época, o Múgica -sobrenome de guerra: "el Pepe"- é hoxe o candidato do Frente Amplio á presidencia da República Oriental del Uruguay -imaxinades que algo análogo puidese acontecer na moi democrática celtiberia? Non, claro, pensaredes: eiqui non hai República, senón Reino de España, e non hai un presidente na xefatura dese estado, senón un monarca. Xa, xa...
Mais recollo o fío, ou o sedal. O caso é que "cipaio" pasou logo a denominar tamén, por extensión, ao que en rigor compriría chamar "colaboracionista", neste caso co poder colonial, antes, e agora neocolonial. Eu mesmo téñoo empregado nese senso figurado, nunha extensión se cadra abusiva da sua valencia semántica, en intervencións miñas na cámara galega, para tracexar un deseño político caricatural da nosa sociedade... e de aquela cámara tamén: eiquí hai -dicía eu- indíxenas, cipaios e "pieds-noirs" -os colonos franceses na Alxeria de outrora, recordaredes.
Pois ben, no período da imperial globalización ultraliberal que desembocou na actual crise do sistema, recrudecéronse as modalidades de opresión características do colonialismo, nunha nova metamorfose dese fenómeno -como levan diagnosticado e denunciado arreo os pensadores da esquerda latinoamericán inspiradores dos movementos sociais protagonistas dos actuais procesos políticos anti-sistémicos nese continente. E, nesa metamorfose do imperialismo colonialista globalizado, deron en proliferar os cipaios. Nomeadamente, a nova figura dos "governos cipaios". E non só na consabida periféria estrita do sistema -o malchamado "terceiro mundo"- senón tamén nas periférias internas ao proprio espazo socioeconómico e político do centro -as suas "colonias interiores"- e mesmo en metrópoles subalternas do imperio -como a England de Blair.
Os cipaios de turno -governos e oligarquías emisarias- aplicaron servilmente impertérritos, contra os indíxenas seica paisanos seus, o que Naomi Klein definíu gráfica e certeiramente como "doutrina do shock" do "capitalismo do desastre": as políticas económicas depredadoras, as destrutivas políticas anti-sociais, e as agresivas estratexias belicistas, decretadas polos amos ultraliberais do imperio e executadas meiante as intervencións do FMI, o BM, a OMC ou a OTAN en tódolos chanzos da pirámide escalonada do sistema-mundo. O resultado foi o que xa sabemos tod@s: a conversión da humanidade en carne de cañón do capital-diñeiro especulador. E o desenlace a día de hoxe coñecémolo tamén, comezamos a padecelo as xentes do común por todo o mundo adiante: a crise "unha e trina", que dixera eu eiqui mesmo, e o arranque dunha recesión mundial máis grave aínda cá histórica "grande depresión" dos anos trinta do pasado século. Nesas estamos.

*****

Os analistas sociais de esquerda, os de verdade, coinciden en sinalar que unha das causas profundas da crise, alén das suas manifestacións epidérmicas máis visíbeis, radica na aceleración e agravación, até acadar ritmos e niveis paroxísticos, das desigualdades sociais e territoriais ínsitas na natureza mesma do sistema. O desenvolvemento do capitalismo é desigual de seu. Trátase dun fenómeno consustancial coa natureza mesma dese modo de produción na sua conxénita dinámica económica e social. Mais a globalización ultraliberal, coa exacerbación da concentración e centralización do capital e o poder econòmico que enxendrou, e máis coa hexemonía do capital-diñeiro especulador nos mercados financeiros, sobor do capital-produtivo ou "industrial" actuante na esfera da produción, escordou os artellos que vertebraban a relación antre os dous nas fases precedentes do desenvolvemento do sistema. Iso desencadeou unha brutal agravación das desigualdades entre clases sociais, entre o centro e a periféria do sistema, e máis tamén dentro do centro e da periféria respeitivamente. As consecuencias foron o empobrecemento superlativo das clases traballadoras -ou sexa, a imensa maioría social en cadanseu país e na humanidade enteira- a concentración da riqueza en cada vez máis reducidos continxentes do cumio da pirámide social, as ´bolsas de pobreza" nas formacións do centro, a fame xeralizada en espazos demográficos cada vez máis dilatados dos continentes africano, asiático e americano, a destrución das formas precapitalistas de produción agraria que daban mantenza aos desherdados do mundo e... a caída en picado da capacidade adquisitiva da demanda de consumo de produtos pola maioría dos habitantes do planeta. Noutras verbas: a piques estivo esa lóxica perversa do sistema de "matar a galiña dos ovos de ouro" e facerse esborralllar o sistema enteiro. Non se esborrallou, polo de agora, mais entrou en crise. E teríase esborrallado seguramente de non teren acudido os governos imperiais, servilmente seguidos por tódolos governos cipaios, en ausilio dos causantes da catástrofe -no canto de facéreno en socorro das masas así condeadas á miseria, como disque preconiza a defensa do tan cacarexado "ben común".
Mais, agora que a crise desemboca en depresión universalizada, qué están a decidir agora os amos do sistema?. Velaí está o flamante G-20. Moi simple: decretan austeridade.. Para quen? Para os que encheron os cofres esbullando á humanidade? Non: para os outros. Ou sexa, para tododiós agás precisamente para eses malandros. A irracionalidade é cega: esa "austeridade" dos de sempre condeados a seren austeros a fortiori, non pode dar outro resultado que agravar a crise. Impórtalles aos amos?. Dáme risa, pesia que o conto é triste, como dixera Castelao. Impórtalles, digo?. Quiá. Importáballes aos amos de outrora a fame e a morte dos servos e os escravos?. Boh!. Daquela, por qué ía importarlles aos de agora?. Teñen o poder, a policía e os exércitos para manter a raia aos miserábeis, chegado o caso. Mais, e cómo responden os cipaios? Dispóñense a obedecer ordes. Todos iles?. Está por ver. Os cipaios auténticos, os soldadiños indíxenas hindús, sulbeváranse no 1857 -leo na famosa Enciclopedia Británica. Farán o proprio os cipaios por extensión de arestora?

*****

Veño de me decatar de que xa esgotei o espazo desta miña prédica dominical e inda non vos dixen qué leituras me espertaran a lembranza do xa famoso aforismo hindú. Deixarémolo para a próxima. E a nota de prensa? Esa si. Disque os novos inquilinos da Xunta van aplicar unha polìtica de austeridade.É natural, madia leva. Fuxamos á Galiza sul -ou sexa alén Miño. Ou se cadra millor ao Brasil -mar por medio. Alí, cando menos, non están por ésas.

Proposta de documento político para a Asemblea Extraordinaria do BNG

2009-04-03T14:52:00.004+02:00

1.- A CONXUNTURA POLÍTICA
1.1.- Avaliación dos resultados electorais das Autonómicas de 2009 e conclusións.
3.4.- Importancia das eleccións municipais de 2011.
1.2.- A españolización do marco político: recentralización e ideoloxía antinacionalista.
1.3.- O nacionalismo e cambio de modelo socioeconómico, político, cultural e lingüístico no Estado.
1.4.- Optimizar a potencialidade social do nacionalismo na Galiza.
2.- PERFIL E OBXECTIVOS POLÍTICOS DO BNG
2.1.- Actores e destinatarios da alternativa nacionalista na Galiza
2.2.- A colaboración entre as organizacións do campo nacionalista e os obxectivos comúns.
2.3.- O BNG como forza de oposición social e institucional ao PP na Galiza.
2.4.- Democracia e pluralismo no Estado.
2.5.- A relevancia política da presenza do BNG nas Cortes Xerais.
3.- ACTUACIÓN MUNICIPAL, PRESENZA SOCIAL E DEFENSA DOS INTERESES COLECTIVOS.
3.1.- Presenza do BNG nos Gobernos municipais: Acordos programáticos e formas de actuación.
3.2.- O BNG como forza de oposición nos concellos.
3.3.- Por un modelo de política municipal nacional.
4.- PRINCIPIOS POLÍTICOS DO NACIONALISMO E FUNCIONAMENTO DO BNG UNIDADE, PLURALISMO, LEALDADE E OPERATIVIDADE.

1.- A CONXUNTURA POLÍTICA
1.1.- Avaliación dos resultados electorais das Autonómicas de 2009 e conclusións.
As eleccións non son o único termómetro para medir a temperatura da nosa sociedade mais si proporcionan unha información relevante a respecto da evolución do estado de opinión dos distintos segmentos sociais e da capacidade das forzas políticas para sintonizar cos desexos e apreciacións presentes no tecido social. Certamente, non fomos quen de analizar adecuadamente as perdas rexistradas pola nosa organización no 2001 (49.000 votos e 1 deputada) e no 2005 (34.000 votos e 4 deputados) para coñecer os motivos singulares que explicaban a transferencia dese volume de votantes. A perda de algo máis de 41.000 votos e 1 deputado no 2009, ficando nos 270.000 apoios, obrigan a unha análise demorada. Debe terse en conta ademáis que os resultados electorais das autonómicas 2009 prodúcense despois da chegada do nacionalismo á Xunta por primeira vez na historia, polo cal na avaliación dos resultados electorais debe incluírse tamén o da propia acción de goberno desenvolvida polo BNG.
Os resultados electorais son obxectivamente negativos para o BNG, supoñendo un fracaso a respecto dos obxectivos marcados, tanto no que ten a ver coa perda de apoios como no relativo ao retorno do PP ao Goberno.
Así, o nacionalismo non consegue tirar réditos positivos da súa primeira experiencia no Goberno galego.
A nosa presenza no mesmo puido, nalgún aspecto, desfigurar a nosa imaxe diante dalgúns sectores dinámicos e transformadores mais tamén é certo que evidenciou a nosa vontade de tomar decisións orientadas estratexicamente cara un cambio real na Galiza. A esto uniuse algunha incogruencia do noso discurso nacionalista e transformador, cuestión que produciu confusión nos destinatarios das mensaxes e, ao cabo, incomunicación coas clases e sectores sociais aos que se dirixe o discurso do BNG.
Pódese afirmar que o PP logrou mobilizar á maioría do seu electorado potencial a través dunha campaña con forte implicación de medios estatais e concibida como o primeiro paso para a conquista da Moncloa.
A chave do seu éxito estribou na desmobilización dos votantes do PSOE e, sobre todo, do BNG a través dunha campaña demagóxica e, valoracións éticas á parte, eficaz en liña co que vén sendo a súa estratexia desde a perda do goberno español en 2004: utilización dos seus potentes instrumentos mediáticos para criar axenda e, sobre todo, elementos de posicionamiento social cargados de potencialidade mobilizadora.
Mais unha tal campaña non tería producido a perda de apoios para o BNG de non concorreren outras circunstancias que cumpre analisar demorada e rigorosamente, a fin de tirar conclusións operativas perante a nova situación que o nacionalismo vai ter que enfrontar nos próximos anos.
A tal fin é preciso ter presente os seguintes factores:

Fraxilidade do nacionalismo, tanto no plano organizativo como no referente á vulnerabilidade ideolóxica da súa base electoral: Ao BNG fíxolle máis dano a falsa percepción instalada polo PP e algúns medios de comunicación de que practicamos políticas de imposición idiomática que o feito de que os avances en materia de normalización lingüística que houbo nesta lexislatura fosen moi cativos. Tamén callou a percepción nalgúns sectores de que “os do BNG son iguais que os outros” e na desafección que isto conlevou, influíron máis as campañas de desprestixio dalgúns medios (precisamente provocadas por non ter actuado “como os outros”) que aos erros propios, sen dúbida cometidos.
Avanzo do proceso españolizador, nomeadamente nos ámbitos urbanos, co amparo de importantes poderes económicos e mediáticos, baixo a cobertura ideolóxico-política do Partido Popular e cunha campaña electoral -e precampaña- absolutamente agresiva co nacionalismo.
Crise do modelo neoliberal, cun impacto tremendo en amplos sectores da cidadanía, con importantes repercusións sociais na Galiza, que leva a unha parte da sociedade a non acreditar nas alternativas políticas e si a entender as proclamas populistas como solución aos seus problemas. Nesta contexto o BNG non foi capaz de conseguir facer chegar as súas alternativas a unha maioría da sociedade e que se visualizase así un proxecto alternativo e atraínte.
Fracasamos na tarefa de ampliar a nosa base electoral nalgúns dos territorios sociais hexemonizados tradicionalmente polo PP sen perder, ao mesmo tempo, o apoio de sectores que conformaban habitualmente o noso electorado. Ademais de sobrevalorar as nosas posibilidades de sintonía con aqueles votantes que se viñan mostrando máis proclives a dar o seu respaldo aos partidos do goberno por riba doutras consideracións, non acertamos a deseñar un conxunto de medidas, explicacións e interlocucións que permitiran dar satisfacción aos segmentos que demandaban un cambio fondo e rápido nos contidos e nas formas de facer política dende a Xunta.
Dentro dunha acción de goberno –nas áreas nacionalistas- globalmente positiva para o país, mesmo con actuacións estruturais de singular dimensión política e social, déronse desacertos importantes, que provocaron desmotivación en sectores tradicionalmente afíns ao BNG, que teñen a ver con actitudes incorrectas na transmisión de determinadas medidas, co exceso de apariencia continuista fronte ao contido, ou con desaxustes na relación entre o BNG no Goberno, o BNG na organización, e o BNG na sociedade.
Dialéctica política intragoberno fundamentada na intención do PSOE de fagocitar e anular ao BNG. Foi posíbel, contodo, marcar un espazo propio nacionalista socialmente visíbel, mais cunha percepción social, alimentada polo PP, de división gubernamental.
Desacertada política de relación cos meios de comunicación, públicos e privados.

1. 2.- A españolización do marco político: recentralización e ideoloxía antinacionalista.
Desde o Goberno español, moitos medios de comunicación, forzas políticas de ámbito estatal, ou grandes corporacións económicas colaboran de xeito desinhibido na negación de dereitos democráticos na Galiza, como os lingüísticos. Non só se ataca o nacionalismo como unha opción electoral máis, senón como a expresión política da vontade libre do pobo galego. En realidade, os ataques ao BNG teñen a súa razón de ser na visión intolerante e antidemocrática que sustenta a estrutura unitaria do Estado español. Incomoda a existencia dunha lingua diferente á española, dunha cultura singular, dunha historia autónoma, ou de referentes psicosociais propios. En definitiva, o problema é a nosa mera existencia como pobo diferenciado, como nación.
Por tanto, a españolización non só procura a anulación do pobo galego como comunidade humana diferenciada, mais tamén (e ese mesmo proceso facilítao) a recentralización do poder político, reducindo a marxe do xa cativo e aparente autogoberno, mesmo do punto de vista meramente administrativo.
É evidente que este esquema resulta especialmente valioso para poderosos intereses económicos e as súas terminais mediáticas que precisan dunha Galiza submetida como mellor método para seguir tirando lucro económico.
O reforzamento do aparello do Estado, a recentralización da súa intervención política e económica e o combate contra dos nacionalismos, especialmente dos periféricos como o galego, atopa nunha situación de crise estrutural como a actual o substrato ideal axeitado sobre o que asentar dito discurso.
A lingua non é, neste contexto, un compartimento estanco. Moi pola contra, e máis na Galiza, lingua, economía e sociedade compartillan a mesma sorte. A defensa da lingua conleva a aposta pola nación no seu conxunto. Tamén porque se corresponde cunha concepción da Galiza desacomplexada e digna, coa autoestima colectiva. E recíprocamente, a má saúde económica e social, a falta de futuro colectivo, repercute na involución lingüística.

1. 3.- O nacionalismo e cambio de modelo socioeconómico, político, cultural e lingüístico no Estado.
Por unha alternativa democrática, popular e galega á crise económica do modelo capitalista neoliberal.
A crise que estamos a atravesar non é unha crise cíclica máis: é a crise do modelo neoliberal praticado, con escasas diferenzas, polos distintos gobernos estatais e erixido en doutrina oficial da Unión Europea e dos organismos económicos internacionais que, incapaces de prever e previr a crise, teiman agora nas vellas receitas –recortes sociais, precarización laboral, privatización de recursos e servizos públicos– esquecéndoas apenas cando de salvar as entidades financeiras se trata. Trátase dun modelo social que eleva o individualismo egoísta á categoría central da organización da sociedade e propaga un economicismo extremo que pon o mercado e o beneficio por riba da sociedade, por riba da cohesión social, da calidade de vida e da saúde das persoas; un produtivismo que se impón máis alá dos límites ecolóxicos dunha natureza tensionada ao extremo. En definitiva, o neoliberalismo está nas antípodas dos principios ideolóxicos do BNG.
Na Galiza coñecemos de vello as consecuencias destas políticas: a desigualdade, a precariedade, a reconversión e o submetemento dos nosos sectores produtivos –a pesca, o agro ou a construción naval- a deseños foráneos contrarios aos nosos intereses. Por iso o nacionalismo galego sempre cuestionou a viabilidade de modelos económicos baseados na especulación e na depredación dos recursos naturais, na precariedade laboral e nos baixos salarios defendendo, fronte aos partidos estatais, o dereito de Galiza a formular e executar as súas proprias estratexias de desenvolvemento. Son precisamente as clases populares as que están a sufrir a crise do modelo neoliberal con maior intensidade. O desemprego para os traballadores e a asfixia para a pequena e a mediana empresa produtivas son o escenario que depara a estes sectores unha crise producida por receitas que foron aplicadas con distintos matices polos sucesivos gobernos españois nas últimas décadas. E sabemos tamén que este modelo neoliberal vai da mán, e non por acaso, da negación do poder de decisión e do ataque ás bases lingüísticas e culturais de países como o noso e, en xeral, da degradación da democracia. E é precisamente aí onde o nacionalismo galego debe intervir, traballando na construción dunha alternativa verosímil e viábel a esta situación de crise sistémica, fuxindo da abstracción e adaptada á singularidade e ás potencialidades da nosa realidade nacional.
Obviamente, non é esta a intención do Goberno español. Nin dos poderes económicos que o sustentan ou do envoltorio ideolóxico que lle dá sentido. Moi pola contra, tratan de manter, ou no mellor caso “refundar” un sistema capitalista que é precisamente o que provoca a desigualdade, a discriminación e a explotación dos pobos, das clases traballadoras, e de amplas capas populares. No futuro inmediato todo apunta a un empeoramento que se verá aínda agravado polas políticas que veñen anunciando dende a dereita e o capital especulativo, co seu discurso de privatizacións a esgalla e medidas de apoio ao capital en detrimento das condicións de vida e de traballo da maioría da cidadanía. O BNG debe estar preparado para esa circunstancia, para o cal tamén resulta imprescindíbel a recuperación e intensificación das relacións fraternas con aquelas organizacións e entidades que comparten o mesmo espazo de discurso e proxecto transformador e alternativo.
No combate contra a crise económica o nacionalismo debe, pois, relacionar ambas as dúas cuestións: formular alternativas económicas que respondan aos intereses e ás demandas da maioría social e, apartir delas, ilustrar pedagoxicamente a necesidade de alargarmos o noso autogoberno, afondar na democracia e defendermos a nosa identidade cultural e lingüística. Xa que logo, non só debemos facer unha aposta firme por unha economía produtiva fronte ao paradigma especulativo, tamén por un modelo de sociedade onde os dereitos sociais –ao ensino, á vivenda, ao traballo, a unha vellice digna, etc. - non estexan regulados polo mercado, senón que sexan garantidos polos poderes públicos.

1. 4.- Optimizar a potencialidade social do nacionalismo na Galiza.
O nacionalismo é hoxe unha realidade asentada socialmente na Galiza, referencial para unha parte importante dos sectores máis dinámicos e comprometidos da nosa sociedade, e cunha capacidade de mobilización social, de influencia ideolóxica e iniciativa política contrastábel, en moitos casos por enriba da adhesión electoral. Posuíndo ademais unha presenza institucional non desdeñábel, unha estrutura territorial mellorábel, mais consolidada, e un importante activismo social na súa militancia. Desde a perspectiva do fortalecemento do nacionalismo e do avance do autogoberno nacional, o BNG vai realizar unha análise especial sobre a estrutura socioeconómica de Galiza despois das fondas mudanzas sofridas nas últimas décadas.
O nacionalismo galego debe aproveitar todos os resortes ao seu alcance para criar as condicións que permitan o seu avanzo e consolidación social. Convertermos o BNG nunha organización da masas: alargamento da militancia e fidelización dos simpatizantes, envolvéndoos activamente na vida organizativa e na acción política do BNG estabelecendo, a tal fin, novas vías de participación.
A organización é un elemento chave, indispensábel, para a consecución dese obxectivo. Priorizar, por tanto, a posta en marcha de medidas que permitan acadar un corpo militante formado, informado, coherente e ben organizado, con estruturas territoriais e sectoriais con funcionamento regular, e con vinculación e incidencia na representación institucional, que posibiliten o aproveitamento máximo do imenso potencial que posuímos, debe ser un obxectivo preferente para o BNG.

2.- PERFIL E OBXECTIVOS POLÍTICOS DO BNG
2.1.- Actores e destinatarios da alternativa nacionalista na Galiza
O BNG, como organización nacionalista, representa unha alternativa de transformación socioeconómica, política, cultural e lingüística de Galiza. Como tal, o BNG aspira a representar todo o amplo espectro social que posúe un certo sentido de país, facendo avanzar o movemento nacionalista na Galiza, nas actuais circunstancias, como forza de oposición fronte ao PP. Asemade aspira a ser visualizado, a cada paso de forma máis nidia, como única posibilidade de cambio real positivo para Galiza, pola maioría da sociedade.
Hai sectores que participan ideolóxica e materialmente dun modelo de Estado español desigual e contrario ao pluralismo nacional, aqueles que están máis vinculados con empresas multinacionais de distintos ámbitos -desde o enerxético até o mediático- cuxa razón social está residenciada en Madrid.
Eses sectores contan ademais coa complicidade de poderes mediáticos de titularidade galega que, pese a non teren vinculación formal con matrices españolas, defenden vicariamente o modelo recentralizador español para Galiza por considerar que unha Galiza dependente e atrasada é a mellor garantía da perpetuación do seu dominio.
A poboación galega, en xeral, debe ser a destinataria da acción política do BNG. Pero neste contexto de dinámica continuada de anos en que perdemos apoios da poboación urbana e nova, deben ser estes segmentos centro de especial atención, revisando no necesario as liñas de actuación e mesmo o xeito de estruturarnos territorialmente para adaptarnos ás novas realidades urbanas ou do funcionamento de Galiza Nova, na procura de máis protagonismo da mocidade na liña de actuación do BNG.
A nosa presenza no Goberno demostrounos que o nacionalismo galego ten a súa razón de ser nas potencialidades das clases traballadoras e da pequena e mediana burguesía vinculada á economía produtiva. As clases sociais que crían riqueza e que poden estar obxectivamente interesadas na existencia dun marco político galego de decisión son as proclives a comprender a necesidade do nacionalismo e as que poden facer que avance, aquí e agora. Sen arroupe das clases populares ningún proceso de emancipación nacional e social é posíbel. Tampouco o é ningún proceso de consolidación do nacionalismo desde o Goberno. O BNG debe ter unha relación diplomática e correcta con todos os axentes sociais, mais debe deixar patente cales son os destinatarios fundamentais da súa política.
Isto é básico para que o nacionalismo político estea sempre arroupado polo nacionalismo social.
Temos xa detrás un longo percorrido; debemos tirar conclusións da nosa experiencia e asumir a nosa actuación futura con realismo e coa convición da necesidade e utilidade do nacionalismo galego, como instrumento insustituíbel para mudar o papel da Galiza no Estado español, para desenvolver as nosas potencialidades como pobo e para contribuír a unha orientación internacionalista do marco europeo e do mundo. Un verdadeiro autogoberno, con capacidade e competencias reais, realmente responsábel, é unha das condicións prioritarias para o desenvolvemento produtivo do país e para a súa vertebración.
Polo tanto, a alternativa nacionalista significa mellorar as condicións de vida desde a auto-estima e a confianza nas nosas posibilidades e capacidades como pobo. O labor social e institucional do BNG debe estar orientado a estes fins. Actuando sempre no seo da sociedade, traballando na súa vertebración, o obxectivo político último será facer aboiar a maior consciencia nacional, estimulando a confianza na capacidade do pobo galego e transformando o sentimento en identificación e práctica político-social.

2. 2.- A colaboración entre as organizacións do campo nacionalista e os obxectivos comúns.
A partires da base social tradicionalmente identificada co proxecto nacionalista debe ser obxectivo do BNG aumentar o ámbito de incidencia deste proxecto. A ampliación do mesmo non virá da man de sectores sociais que teñen uns intereses e/ou unha ideoloxía contraditoria coa base social máis firme do nacionalismo. Por esa razón o BNG debe identificar con claridade os trazos definitorios da súa base social ao redor da que pivota o noso proxecto para, a partir de aí, definir a estratexia de ampliación e alargamento da base social organizada ou organizábel.
O Bloque Nacionalista Galego comparte con outras organizacións sindicais e sociais principios comúns por estaren situadas tamén no ámbito do nacionalismo, particularmente o da autoorganización no marco da nación galega.
Especial interese ten a relación do BNG coas organizacións sindicais, socio-profisionais, empresariais, culturais e ecoloxistas que teñan Galiza como marco de actuación e/ou unha orientación nacionalista.
A colaboración e coordinación con elas contribúe á conquista de melloras laborais e sociais, á defensa dos servizos públicos, ao impulso da economía produtiva, á esixencia de medidas gobernativas para confrontar a crise económica do punto de vista dos intereses maioritarios, ao coñecemento e posta en valor da nosa cultura e do noso patrimonio natural, ao impulso dos procesos de normalización de usos do galego. En definitiva, a crear a atmosfera de responsabilidade e confianza na nosa capacidade, que é o que axuda a espallar a conciencia nacional galega.
O BNG estabelecerá unha relación fluída e constante cos movementos sociais vencellados ao nacionalismo. O obxectivo será chegar a posicionamentos e reivindicacións comúns sempre que sexa posíbel. Consultarase a súa opinión para definir estratexias e o BNG oferecerase de canle transmisora nas institucións, de compartillar a análise, loitando por abrir espazos para que as súas reivindicacións sexan escoitadas e defendidas.
A experiencia do goberno obríganos a traballar a prol dunha mellor e máis eficaz relación coas organizacións sociais do nacionalismo, tecendo obxectivos e articulando estratexias comúns.
A relación debe fundarse en dous principios complementares:

Dunha banda, a autonomía e a correlativa especialización de cadansúa organización e do propio BNG no ámbito que lles é propio.
Da outra, a consciencia de facermos parte todos do movemento nacionalista e de sermos todos corresponsábeis do seu avanzo social.

Para o avanzo do noso proxecto é preciso o suporte das organizacións sociais e sindicais.
A relación debe ser sempre en mutuo beneficio e debe intensificarse.
Deben mesmo institucionalizarse ámbitos simbólicos comúns (por exemplo, mitins, xornadas organizadas conxuntamente, …).
As organizacións sociais do movemento nacionalista deben entender que sen referente político o proxecto nacionalista non é viábel e, ao mesmo tempo, o proxecto político debe entender que sen referentes sociais non é posíbel o progreso dunha alternativa como a nosa.

2.3.- O BNG como forza de oposición social e institucional ao PP na Galiza.
O BNG asume o compromiso, nesta nova situación, de realizar, en consonancia coa súa alternativa política, unha oposición firme contra as políticas que a dereita española está empeñada en aplicar desde o Goberno galego. Ábrese un tempo político no que previsibelmente a dereita vai endurecer as medidas represivas contra as liberdades colectivas e contra todos os sinais da identidade propios da nosa nación.
O españolismo vai encentar un proceso de poda das ponlas que sustentan o proxecto emancipador galego. O PP representa:

converter o goberno galego nunha sucursal das estratexias do PP español, decididas na súa sede de Madrid.
instrumentalizar Galiza para servir ao seu obxectivo de conquistar o goberno do Estado.
destruír o as políticas iniciadas polo nacionalismo desde a Xunta, na medida en que ían encamiñadas a unha mudanza social e económica e á autoestima colectiva.
política de privatizacións de servizos públicos e incapacidade para optar por unha economía non especulativa.
parálise e involución no proceso normalizador do noso idioma.
secundarización e marxinación das nosas manifestacións culturais.
confesionalidade relixiosa.
parálise no avance do autogoberno.

A oposición a esta política, para ser eficaz, necesita de aliados sociais, de cobertura na base, de compromisos e mobilizacións das maiorías sociais afectadas. O noso labor de oposición debe ter os seguintes obxectivos: Por unha banda, defender as medidas tomadas polo goberno bipartito en favor do benestar social e da nosa identidade lingüística e cultural.
Pola outra; acompañar aos sectores sociais que padecen os efectos da crise económica; asumir a defensa incondicional de todas as medidas que promovan o mantemento e ampliación das redes públicas de protección dos dereitos laborais e sociais; afondar na elaboración de propostas alternativas á lóxica económica dominante que permitan ir abrindo novas dinámicas de acumulación de forzas en favor dun modelo diferente de creación e distribución da riqueza.
O BNG, como forza de oposición social e institucional ao PP na Galiza, debe situarse na cabeza visíbel dunha ampla mobilización a prol dos intereses populares de Galiza, retomando o papel didáctico e pedagóxico que a historia do nacionalismo ten reservado para a creación de conciencia nacional, antepoñendo os dereitos colectivos fronte ao interese das forzas concentradoras de capital-poder e acentuando unha defensa fechada daqueles sinais de identidade propia como a cultura e a lingua, que teñen ante si nos próximos tempos perigos de deturpación e musealización.
O nacionalismo galego ten que ser vangarda na oposición destinada a desvendar o verdadeiro significado da política do PP. Debe servirnos para o avance social dos postulados nacionalistas. O BNG, con realismo, aspira a ser unha forza política máis introducida socialmente e con máis capacidade de determinar a política galega. O nacionalismo galego é a antítese do que o PP representa como alternativa reaccionaria e anti-nacionalista. A introdución do nacionalismo na base popular do PP ten que vir a través dos conflitos sociais que a afecten, actuando de forma que contribúa a un cambio de mentalidade.
Só a iniciativa, e a atención aos problemas do país, pode permitirnos criar unha dialéctica política na Galiza que non sexa unha mera trasposición da política española.
Malia que BNG e PSOE representamos non só dous proxectos políticos distintos mais tamén dúas formas de concibir Galiza e de actuación política, procuraremos acordos tácticos no ámbito institucional co PSOE para favorecer coincidencias na acción e dinámicas propias das necesidades de Galiza. A visualización dunha alternativa democrática ao PP debe conlevar unha dialéctica política propia de Galiza.

2.4.- Democracia e pluralismo no Estado.
O modelo bipartidista antítese da alternativa nacionalista, da democracia, do pluralismo e dun modelo económico-social, político-cultural e lingüístico alternativo. Actualmente o chamado Estado das autonomías está ancorado, sen saír dunha descentralización burocrático-administrativa, expresando a incapacidade de evoluír cara un estado plurinacional pola cerrazón e hostilidade dos poderes hexemónicos, desde os económicos e mediáticos aos políticos e ideolóxico-culturais. O proceso seguido polo Estatuto vasco, primeiro, mesmo coa negativa das Cortes á súa admisión a trámite, e o do Estatut catalán, á espera da sentenza do Tribunal Constitucional, cos máis que probábeis recortes, após pasar pola peneira das Cortes españolas e ser aprobado en referendo polo pobo catalán, evidencia as limitacións do actual marco autonómico e constitucional para unha transformación democrática do Estado español.
O modelo bipartidista estatal é refractario a esta democratización, igual que o é ao respecto polo pluralismo político, que paradoxalmente é un valor constitucional. Coa actual configuración do Estado, as alternancias no Goberno se producen entre as dúas ponlas do bipartidismo, ambas, malia os matices de importancia, contrarias a calquera cambio cualitativo na súa configuración.
Os nacionalismos son no Estado a antítese do modelo bipartidista, a expresión máis xenuína do pluralismo político e asemade simbolizan a posibilidade de configurar poderes e tendencias (económicos, mediáticos, culturais, lingüísticos, marcos de decisión e auto-organización…) a través dos gobernos autonómicos, que entran en contradición cos hexemónicos a nivel estatal.
A democracia, o pluralismo, o anti-monopolismo, a diversidade cultural e lingüística dependen, en grande maneira, da vitalidade dos movementos nacionalistas no Estado. A dereita española, representada polo PP, ten abrazado con entusiasmo a causa do combate contra o nacionalismo en nome da españolidade e dunha concepción da democracia destrutiva coa expresión do pluralismo político, consoante coa súa vocación hexemonista e autoritaria. A esquerda española mantén unha postura errática, confusa, moitas veces seguidista, puramente tacticista e, no fondo, conivente coa tese de que os nacionalismos deben ser reducidos ou eliminados do cenario político. O aparente cambio operado na primeira lexislatura do Goberno Zapatero, que anunciaba un debate máis aberto e posibilista sobre o avance no autogoberno das nacións, semella agora paralizado.
O bipartidismo é o reflexo dun modelo socioeconómico profundamente inxusto e que se caracteriza por un altísima concentración do poder político, económico, mediático e financeiro nunhas elites cada vez máis minoritarias.
Non podemos caer no erro de sustentarmos a teses de que as dúas patas do bipartidismo son intercambiábeis, pero o que si debemos é denunciar como antidemocrática a súa entente sobre os asuntos esenciais da política estatal e nomeadamente a súa determinación por ir estendendo a súa hexemonía a todos os territorios do Estado.
Enfrontar o bipartidismo require promover unha reforma no Estado. É preciso estreitarmos as alianzas políticas cos outros referentes nacionalistas e procurar neste sentido o alargamento de Galeuscat ao conxunto do nacionalismo político operante no Estado.
O nacionalismo debe actuar cun maior grao de coordinación na defensa do mínimo común denominador: a) a plurinacionalidade; b) o dereito de todos os territorios do Estado a formular un modelo de desenvolvemento económico autocentrado; c) estabelecer un novo sistema de financiamento autonómico que remate coa incongruencia de que se descentralicen os gastos, pero non os ingresos.

2.5.-A relevancia política da presenza do BNG nas Cortes Xerais.
A presenza de Galiza desde 1996 no cenario da política estatal condicionou a estratexia dos partidos españois, e mesmo o BNG chegou a condicionar a política práctica do Goberno español respecto do noso país. Sen dúbida, cando o BNG foi necesario para conformar maiorías parlamentares de apoio ao Goberno, puidemos negociar acordos claramente beneficiosos para o país. Podemos afirmar que houbo un cambio de posición, no aspecto cuantitativo, do Goberno do Estado respecto de Galiza grazas ao BNG, especialmente evidente nos Orzamentos desde 2006 até hoxe.
Porén, a presenza nas Cortes ten un valor altamente simbólico tamén. Quen non ten alí presenza case que non existe no escenario político. Significa, ademais, que hai vontade de existencia como nación e dignidade nacional con capacidade para expresarse no contexto estatal. Na nova situación, con Goberno PP na Galiza, e un PSOE no Estado escorado cara posicións pactistas (situación en Euskadi) e recuando na súas posicións democráticas, errático perante a crise económica, o BNG ten que redefinir e matizar máis a súa actuación nas Cortes. O BNG ten que manter un perfil claro fronte á crise desde a diferenza de ser unha forza política galega e popular. Debe ao mesmo tempo seguir mantendo a dispoñibilidade a acordos pontoais co Goberno español en beneficio de Galiza, de forma que non poidan ser instrumentalizados 1 ou manipulados polo Goberno PP.
O BNG manterase como unha forza de oposición con suficiente intelixencia para chegar a acordos puntuais co Goberno ou coas outras forzas de oposición. En todo caso, o BNG denunciará sempre a demagoxia e o oportunismo políticos do Partido Popular, evitando facerlle o xogo na súa estratexia de acceso ao poder no estado.
Por último, a actividade parlamentar intensa e en conexión coa sociedade debe seguir caracterizando a presenza do BNG nas Cortes, hoxe máis crucial que nunca.

3. ACTUACIÓN MUNICIPAL, PRESENZA SOCIAL E DEFENSA DOS INTERESES COLECTIVOS. AUMENTAR A BASE SOCIAL ORGANIZADA DO BNG EN TODO O PAÍS.
A implantación social do BNG, a ampliación da súa base social e da militancia, a integración na vida política interna da afiliación, ten na nosa organización unha relación moi forte coa actuación municipal polo que as organizacións locais e a actuación municipal constitúen os elementos básicos da organización e da presenza social do BNG.
O marco no que se desenvolve o noso traballo municipal está caracterizado por unha estruturación territorial, institucional e normativa mal adaptada á realidade de Galiza. Os concellos están concibidos como contrapeso político ao poder autonómico, cun funcionamento lastrado polo localismo baseándose nunha suposta autonomía local, mais curiosamente só en relación coa institución autonómica e non así coa estatal, e unha gran compoñente personalista coa potenciación do alcalde ou alcaldesa como figura única. A consecuencia intencionada de todo isto é a extensión dun lugar común falso: nos concellos importa pouco a ideoloxía, o fundamental é a xestión.
Este modelo, disfuncional para Galiza, resulta distante e contraditorio cos nosos plantexamentos políticos.
Por iso debemos centrar o noso traballo municipal non só na xestión administrativa e burocrática, senón, sobre todo, na implementación do noso proxecto político na vida municipal.
En consecuencia a nosa actuación debe rexerse polos seguintes principios:

Todas as actuacións que se fagan no ámbito local (xestión, oposición, mobilización, sensibilización, debates sociais, etc.) deben dar resposta a obxectivos políticos claros, definidos, priorizados e impulsados de xeito que cada actuación concreta, incluídas as institucionais, teña un sentido e unha finalidade previamente definidos.
Somos nacionalistas e esa condición débese plasmar non só na nosa análise política e na defensa do noso ideario político, senón tamén na translación de iniciativas, políticas concretas e na execución dun proxecto de concello inserido nun proxecto nacional.
BNG debe actuar sempre con iniciativa, introducindo na sociedade os debates sobre as nosas propostas que permitan, ademais, acrecentar a base social organizada.
Definir e regular a relación entre a organización local, garantindo a súa participación na definición e impulso político, e os grupos municipais, conxugando o papel de dirección política da organización coa necesaria autonomía de acción dos cargos públicos.
A organización será sempre a responsábel de fixar os obxectivos políticos e os métodos de actuación, definir as liñas básicas da actuación política, establecer a prioridade das actuacións, marcar as actuacións de maior repercusión social e avaliar periodicamente a marcha da actuación municipal. Ademais, a organización debe complementar e reforzar o noso traballo institucional de oposición ou goberno, a través do traballo de información veciñal, introdución social, agrandamento da base organizada do BNG e explicación e valorización social da nosa acción de goberno municipal.

3.1.- Presenza do BNG nos Gobernos municipais: Acordos programáticos e formas de actuación.
Aínda que existe unha enorme diversidade de situacións dependendo do tamaño do Concello e das condicións nas que estamos no Goberno, as pautas básicas de actuación deben ser as mesmas en calquera dos casos, adaptados logo a cada casuística particular: proxecto nacionalista claro, mensaxes claras, priorización da acción de goberno, relacionamento equilibrado da xestión e os obxectivos políticos prefixados, participación e corresponsabilidade social. Os obxectivos fundamentais da nosa presenza nos gobernos son: dar solución aos problemas da sociedade e servir ao proxecto político do nacionalismo e de emancipación nacional.
Cando estamos nun goberno de coalición co PSOE, a situación vólvese moito mais complexa pois as análises políticas das dúas forzas son distintos. O BNG entende que a ocupación da maioría das institucións municipais por un Partido Popular centralista e obsesionado coa eliminación dos nosos sinais de identidade e consciencia nacional, seria negativo para Galiza, polo que as coalicións entendémolas como necesarias para conxurar este perigo. O PSOE está nunha conxuntura diferente. A súa deriva centralista, cada vez máis acentuada, así como a constatación da súa falla de lealdade cando son a forza minoritaria fai que teña un comportamento que en moitas ocasións compromete os propios pactos.
Obviamente o BNG, por criterios políticos, ten o máximo interese en que os pactos sigan. Tendo en conta que o problema é máis de actitude política de fondo e de incumprimento dos acordos que do contido dos propios acordos non é oportuno proceder a unha revisión global do pacto polo que a revisión debe quedar circunscrita aos casos que de mutuo acordo se consideren necesarios. Esta revisión debe estar orientada á procura da maior efectividade no plano político e social.
A actuación do BNG nos gobernos municipais debe guiarse polas seguintes orientacións: • O BNG nos Gobernos Municipais debe ter un perfil nidio e ben definido fuxindo da dispersión de mensaxes e do hiperactividade da xestión como fin en si mesmo.

O BNG debe impulsar políticas transformadoras e orientadas ao fortalecemento do noso carácter nacional e a apostar polo benestar e mellora das condicións de vida da cidadanía, especialmente das persoas máis desfavorecidas.
Aplicar na nosa acción de goberno as propostas relativas á administración local incluídas no programa de goberno co que concorremos ás eleccións autonómicas.
Elaboración de plans de traballo conxuntos entre os grupos municipais e organizacións locais para lograr que o poder municipal do BNG se traduza en medre organizativo e maior introdución social do nacionalismo.
Actualizar as fórmulas de participación e mellorar a comunicación entre os cargos municipais e a nosa base social. Unha militancia informada e partícipe dos debates e tomas de decisión é a mellor garantía para trasladar á sociedade a nosa acción política.
Temos que abordar abertamente os pactos co PSOE sobre a base de estratexias políticas comúns. Os gobernos de coalicións deben estar baseados na lealdade e no respecto mutuos.
Análise da situación na que se atopan os distintos gobernos de coalición procedendo á revisión dos que sexa necesario e adoptando as correccións para o cumprimento dos acordos.
O BNG debe manter na súa actuación municipal un perfil propio que debe plasmarse nas propostas, na forma de executalas e estabelecendo complicidades sociais.
Actualización da estratexia de actuación en todos os gobernos municipais nos que participamos, garantindo a participación da militancia na que se definan, polo menos, os seguintes aspectos: obxectivos políticos a desenvolver polo BNG en diversos planos de actuación (organizativo, institucional e social), temas a abordar no espazo temporal que vai até o 2011 e coordinación entre os grupos municipais e a organización.

3.2.- O BNG como forza de oposición nos concellos.
É preciso desterrar definitivamente a tan estendida idea de que a política de verdade só se pode facer dende o goberno, o que levou a situacións tan paradoxais como a de vivir como éxito ter unha representación minguada se permitía ter responsabilidades de goberno e como un fracaso unha nutrida representación na oposición.
Os obxectivos políticos básicos do BNG (aumento da conciencia nacional, activación e ampliación da nosa base social, clarificación ideolóxica de cada vez máis amplas capas das clases populares) poden avanzar en calquera situación, malia os gobernos disporen de máis instrumentos.
Desde a oposición pode realizarse unha política nacionalista coa mesma eficacia e co obxectivo de acadar apoio social para ter a maioría social que nos permita gobernar.
Pa iso é preciso realizar unha correcta identificación dos temas nos que imos a centrar a nosa actividade política, da idónea engrenaxe da nosa representación municipal coa organización e da necesaria implicación de máis amplos sectores sociais no traballo a desenvolver.
A nosa actuación municipal na oposición deber ter en conta os seguintes criterios:

A nosa actuación na institución debe estar orientada a obxectivos políticos, ao activismo social e introducir na sociedade debates por iniciativa do BNG.
Tentar transmitir que temos un proxecto nacionalista de goberno con perfil nidio e alternativas realistas.
Xerar na cidadanía a necesidade dun cambio político e que este sexa liderado polo BNG, para o que debemos facer explícita a nosa alternativa política e que esta se perciba como críbel e verificábel.
Definir coa antelación suficiente as candidaturas para que se visualice a credibilidade das nosas equipas.
Analizar e definir desde os consellos comarcais e os consellos locais, en colaboración coas distintas asembleas, a nosa política municipal.
Incorporar á organización a todas aquelas persoas que forman parte da nosa base de simpatizantes e colaboradoras/es.
Manter unha política informativa acaída (voceiros locais, web) que garantan a transmisión directa da nosa mensaxe ao conxunto da sociedade.
Intensificación do traballo social e da participación da militancia nas organizacións sociais.
Defensa dos avances políticos logrados polo BNG desde o Goberno galego.

3.3.- Por un modelo de política municipal nacional.
A coordinación necesaria e a definición de liñas de actuacións comúns. O BNG carece dun modelo de política municipal a nivel nacional por múltiples razóns que non se poden apor só a falla de medios ou de vontade política, senón que ten causas máis fondas. A disparidade de situacións que fai complexa a tarefa si se pretende homoxeneizar sen unhas premisas claras, a necesaria autonomía das Asembleas/Consellos Locais e Grupos Municipais sempre deixou fendas para unha excesiva atomización sen chegar nunca a acoutarse con claridade cales deberan ser os seus límites.
A isto hai que engadirlle as dificultades que temos atopado para que se interiorice a importancia do que chamamos política municipal nacional, como consecuencia das dinámicas propias dos gobernos locais, polo que é esencial implicar á organización -local e comarcal, no seguimento e supervisión da execución da política municipal nacional no ámbito local.
En relación aos contidos políticos, hai que trazar unha clara liña divisoria: cada concello ten unha dinámica propia que só pode ter unha resposta acaída con certa autonomía local. Agora ben, cada asemblea local pode definir o modelo que enfronte a súa realidade pero sempre que os seus contidos políticos e os seus métodos de actuación estean claramente dentro dos parámetros do nacionalismo.
A acción política do BNG nos concellos deber servir para abrir un debate amplo e responsábel sobre a estrutura territorial de Galiza, apostando por un modelo baseado nas parroquias, bairros e concellos e nas comarcas e áreas metropolitanas nas que se insiren.
Neste sentido, o BNG debe tomar a iniciativa nos debates nacionais sobre política municipal: o marco lexislativo de réxime local, a racionalización do mapa municipal do país, o financiamento das institucións locais, o papel da FEGAMP, etc…
As cidades galegas constitúen unha realidade sociopolítica de primeira orde en Galiza e a súa relevancia na política nacional do BNG merece toda a atención da propia dirección nacional. O peso demográfico e electoral ou a influenza que a dinámica política de Vigo, A Coruña, Ourense, Santiago de Compostela, Pontevedra, Lugo ou Ferrol exercen sobre o resto do país, fan obrigado abordar fórmulas que aseguren a máxima coordinación e implicación da dirección nacional na política do BNG nas cidades.
A nosa acción de goberno nas cidades, a toma de posición dos nosos alcaldes, tenentes de alcalde ou portavoces municipais sobre determinados asuntos, as crises dos gobernos locais, as polémicas coa administración galega ou estatal, etc. sobardan os límites locais e adquiren con frecuencia relevancia e trascendencia nacional.
Ao mesmo tempo, os e as nosas principais referentes nas cidades poden e deben converterse en emisoras da opinión e posición política nacional do BNG para amplificar e reforzar a nosa mensaxe e discurso.
Coa experiencia acumulada podemos apuntar as seguintes medidas para avanzar nun modelo de política municipal nacional:

Construír e proxectar a nivel nacional un perfil propio da política municipal do BNG: política local e concellos para construírmos e facer nación, para xerar máis benestar e máis emprego, mellor xestión, máis transparencia, máis democracia e participación.
Criar un modelo de política municipal baseado na autonomía local dentro dos parámetros dos contidos políticos e ideolóxicos e dos métodos de actuación do BNG, así como coa fixación de postura ante asuntos e preocupacións comúns e o intercambio da xa abundante experiencia existente.
Creación dunha Comisión Nacional de Política Municipal, que inclúa tanto á Secretaría Nacional como ás de ámbito comarcal, que terá a responsabilidade de coordinación, seguimento e proposta de estratexias 2009-2011 en todos os concellos e deputacións atendendo ás diferentes casuísticas. Reprodución no ámbito comarcal dun esquema similar.
No ámbito local, definición de estratexias de actuación municipal, procurando a participación do conxunto da militancia; fuxindo da concepción que relega a política municipal á que se fai dentro da institución.
Coherencia e homoxeneidade das políticas locais. Evitar contradicións entre gobernos e entre gobernar e estar na oposición.
Executar as previsións contidas no programa marco das pasadas eleccións municipais.
Consello Nacional velará pola homoxeneización das obrigas e dos dereitos dos grupos municipais en todos os seus aspectos: financeiros, de relación coa organización, de aceptación das decisións colectivas, de comportamento público, etc.
A organización de xornadas e encontros sobre asuntos ben definidos garantindo a súa operatividade con borradores previos, fuxindo dos amplos foros de debate para fixar supostas posturas en común que case nunca chegan a conclusións operativas.
Definición do papel que deben cumprir as Deputacións nas que co-gobernamos na súa relación cos nosos grupos municipais e coordinación entre as políticas locais e a acción das deputacións da Coruña e Lugo, para o seu mutuo reforzamento.
Poder local do BNG en proveito do reforzo organizativo (máis afiliación e implicación dos gobernos nas campañas nacionais do BNG) e electoral noutros procesos electorais.
Coordinación da representación do BNG nas mancomunidades e noutros instrumentos de xestión municipal.
Coordinación entre a dirección nacional do BNG e as direccións locais das cidades e, polo tanto, a integración da política das cidades na política nacional do BNG.

3.4.- Importancia das eleccións municipais de 2011.
As Eleccións Municipais 2011 deben constituír un grande reto para o BNG como instrumento para fortalecer a implantación territorial e social e avanzar na clarificación social das nosas alternativas políticas. Ao tratarse dun proceso onde o campo de xogo vai ser fundamentalmente o dos concellos, vainos permitir facer unha política moi directa de contacto coa sociedade, coa súa problemática real.
Cómpre iniciar a preparación destas eleccións para mellorar a nosa implantación social, territorial e electoral :

De cara a acadar un maior número de alcaldías e de presenza municipal, elaborar antes de outubro deste ano un Plan de Traballo no que se avalíe con profundidade política a situación real. Tomar decisións con tempo e de xeito matizado e pór en funcionamento as medidas adoptadas nesta Asemblea, coa finalidade de afrontar as vindeiras municipais coas máximas garantías de éxito. Mellorar a nosa colaboración cos colectivos veciñais, sociais, etc. que actúen en cada entorno.
Deseñar unha estratexia acaída, nese Plan de Traballo, para a recuperación do voto urbano.

4.- PRINCIPIOS POLÍTICOS DO NACIONALISMO E FUNCIONAMENTO DO BNG UNIDADE, PLURALISMO, LEALDADE E OPERATIVIDADE.
Todas as persoas, colectivos e partidos que conformamos o actual BNG debemos aceptar que existen distintas formas de desenvolver o patrimonio programático común, que todas elas son lexítimas e que só hai un limite que non podemos sobordar: o da propia destrución da organización como instrumento ao servizo de Galiza.
Perante a nova situación, cómpre lembrar principios básicos que dan coherencia e cohesión ao BNG como instrumento eficaz para a actuación política. Hoxe máis que nunca temos que suliñar o valor da unidade: sen esta unidade o nacionalismo non é viábel como alternativa política significativa na Galiza.
A estrutura frontista fai viábel a unidade orgánica do nacionalismo galego. A diversidade ideolóxica, o pluralismo, é unha realidade que ten a súa pegada na concepción organizativa do BNG, como un valor ineludíbel, que ten que ser aceitado e respectado.
Son os principios básicos do nacionalismo galego os que prestan vertebración nun todo á diversidade ideolóxica do BNG. A lealdade a estes principios e ao seu desenvolvemento analítico básico, discutido e aprobado nas sucesivas Asembleas Nacionais do BNG, constitúe a chave para actuarmos como alternativa política coherente e cohesionada. Os acordos e as decisións colectiva e democraticamente tomadas, conforme aos principios e resolucións asembleares, teñen que ser respectados escrupulosamente se queremos que o BNG teña a operatividade que unha forza política necesita en calquera circunstancia, e moito máis en circunstancias adversas. Neste sentido, a lealdade é coa organización, co colectivo que a conforma e cos principios e as decisións que a moven. Para todos os militantes, pero especialmente para os que ostentan cargos na dirección e nas institucións, o principio de lealdade esixe discreción respecto dos debates internos, das resolucións aprobadas, para sermos operativos no exterior. A lealdade conleva corresponsabilidade, isto é, desempeño das funcións encomendadas, cun sentido de identificación coa liña política e as decisións acordadas. Conleva no facer deixación de funcións. O debate necesario e as discrepancias lóxicas deben ter unha canle exclusiva dentro das estruturas orgánicas. A lexítima discrepancia externa non pode converterse nun arma de deterioro social do BNG e moito menos en boicot activo á súa actividade política.
Da conxunción equilibrada destes principios vai depender en boa maneira a vitalidade do BNG no futuro inmediato.

Proposta do Encontro Irmandiño para o Consello Nacional (3-3-2009)

2009-03-21T13:26:00.000+01:00

Ante un novo fracaso electoral, un máis -especialmente significativo de que algo de fondo vai moi mal dado que é o primeiro no que se pode medir o factor BNG forza no Goberno-, compre unha reflexión seria e profunda pola gravidade da situación, urxente porque o tempo corre en contra nosa ante unha sociedade que esta a demandar xestos inequívocos de que o nacionalismo toma nota, serea pola importancia dos temas a tratar e polo risco de cometer erros, tanto por exceso coma por defecto.
Non podemos cometer o erro de pretender pasar o trago cunha asemblea de trámite, facer a política do avestruz e agardar tempos mellores. Sería o suicidio do BNG único "aparato de estado" co que conta o País para defenderse e dunha miopía histórica.
Trataríase de rexenerar ao BNG, convertelo de novo no proxecto común do nacionalismo, plural e cooperante, en troques dunha plataforma electoral ao ditado dun partido político que é no que sensiblemente hoxe se ten convertido, e que ven de mostrar incluso a súa ineficacia para recadar votos.
Hai que recuperar a confianza de todo o BNG máis aló de maiorías trucadas e mecanicistas, só posíbeis na pasividade de moita militancia e polo control dunha burocracia ao servizo dun lobby, para recuperar a operatividade social do nacionalismo.
É preciso reconectar o BNG con toda esa actividade social, máis ou menos conformada en plataformas, asociacións, actividades, etc... que tradicionalmente sintonizou con nós e que hoxe nos deu as costas en parte.
Hai unha dirección responsábel da política decidida e practicada polo BNG e esa responsabilidade debe ser asumida colectivamente cara fora e sen paliativos. É evidente que hai moitos factores externos que determinan, condicionan e en última instancia sancionan determinados procesos electorais, podemos estar de acordo en moitos deles, pero o que é fundamental e poñérmonos de acordo na análise, diagnóstico e medidas a tomar de índole interna que son os factores que dependen so de nós.
Por iso acordamos facer público e trasladar ao BNG a seguinte proposta:

Esixencia da dimisión Dirección Executiva como responsábel da estratexia que afastou ao BNG das súas bases. Non é o momento de falar de novo candidato.
Convocar xa unha Asemblea Nacional ordinaria sen delegados para redeseñar a política estratéxica do BNG recuperando o proxecto fundacional e o proxecto común no que non sobran nin os excluíntes. Creación dunha Dirección Executiva Provisoria só para cuestións de gobernación ordinaria do BNG e para garantir a neutralidade do "aparato" na a preparación da Asemblea.
Pedir desculpas aos movementos sociais aos que o BNG deu as costas nos últimos anos e abrir unha nova etapa de colaboración.

Coordenadora do Encontro Irmandiño
Galiza, 3 de Marzo de 2008

Documento do sector maioritario presentado no Consello Nacional do BNG (3-3-2009)

2009-03-21T13:07:00.005+01:00

Introducción.
O presente guión non pretende ser un documento de conclusións definitivo sobre as causas dos resultados das pasadas eleccións autonómicas, senón tan só uns apuntamentos para a reflexión e o debate. Apuntamentos que en calquera caso parten da constatación de que os resultados supuxeron un fracaso a respecto dos obxectivos que nos tiñamos fixado, ao producirse unha importante caída nos apoios ao BNG (manténdose a tendencia descendente iniciada nas autonómicas do 2001) e o retomo do PP ao gobemo.
En calquera caso, e se queremos que a reflexión e o debate permita extraer conclusións prácticas para a actuación política futura, é importante:

Discernir cais son as causas profundas do resultado electoral doutros aspectos (que aínda que podan ser reveladores de erros do BNG que hai que corrixir) tiveron só un impacto marxinal. Cómpre non esquecer que á hora de valorar os resultados, cando en termos xerais son favorábeis, os erros e limitacións propias tenden a minimizarse e, á inversa, en contextos desfavorábeis, a maximizarse.
Comprender que o acontecido nesta campaña e o resultado final desas eleccións son reveladores, nalgúns aspectos, de problemas complexos que non teñen respostas simples, senón que esixen de nós un esforzo para profundar na análise da sociedade galega de hoxe e nas estratexias e métodos de trabállo para incidir nela con máis eficacia.

Lectura errónea da situación.
Debemos admitir que este foi o principal erro de partida non só de cara a afrontar a campaña electoral, senón mesmo desde o inicio da lexislatura, como se a simples instalación do nacionalismo no poder e os instrumentos que desea situación se derivaban asegurasen a apertura dun novo e longo ciclo político en Galiza. Non percibimos o retorno a unha situación de maioría absoluta do PP como un risco real, até o extremo de entender (ao igual que fixo o PSOE) que o único en xogo nestas eleccións era ter máis peso no futuro bipartito. Infravaloramos ao PP, un partido cunha fortísima implantación en Galiza, e non soubemos ponderar suficientemente os sinais de que estabamos a facer un lectura equivocada da situación:
En 2005 o PP, despois da catástrofe do Prestige, despois de perder o goberno do Estado e presentando ás eleccións un líder enormemente deteriorado, perdeu a maioría absoluta de maneira moi axustada. O cambio ademais veu dado, non tanto polos resultados do BNG, -que sufriu un descenso electoral- como polo importante crecemento do PSOE. Un PSOE que despois de desprazar ao PP do goberno do Estado tiña unha imaxe rexenerada a diferenza do deterioro de imaxe que sofre hoxe.
Os resultados das municipais e xerais, con non ser negativos en termos, globais, amosaban dunha banda que o PP mantiña unha grande fortaleza e que nas cidades (anticipando un cambio de tendencia) o PP estaba en ascenso e o BNG moi debilitado.

Desafección acentuada aor unha situación de crise económica e a estratexia do PP e dos poderes mediáticos ao seu servizo.
Xa no documento político aprobada na Asemblea Nacional Extraordinaria celebrada o 4 de outubro de 2008 advertíamos que para o BNG debe ser prioritario neutralizar o cepticismo existente nalgunhas capas sociais, que pode verse agudizado polo contexto de crise económica. Para acadar os nosos obxectivos cómpre ilusionar e mobilizar, e a ilusión e a mobilización, é sempre máis difícil para as forzas políticas cuxa base estrutural descansa en sectores máis críticos e esixentes, que demandan cambios máis profundos".
Con todo, os resultados evidencian que non fomos capaces de neutralizar este risco:

Aínda que as causas da crise non sexan atribuíbeis ao Goberno galego, a magnitude da mesma favorece un clima a favor do "cambio" e por tanto un desafecto ao gobernante. Ademais as eleccións galegas convertéronse no primeiro test electoral tras o inicio da fase aguda da crise, máxime por estar presidido o goberno galego polo mesmo partido que goberna no Estado.
A experiencia histórica demostra que as situacións de crise son máis proclives para o ascenso das alternativas reaccionarias, de "solucións autoritarias".
A ausencia dunha cultura de gobernos de coalición e as diferenzas entre os seus compoñentes contribuíron a instalar a percepción, alimentada ao longo da lexislatura polo PP e os seus aparatos mediáticos, de que a reedición do bipartito, non aseguraba un goberno "forte e eficaz" nun contexto de crise.
Para o BNG foi unha preocupación ao longo da lexislatura manter un perfil propjo no gobemo e singularizar as nosas áreas de responsabilidade para evitar o risco de ser "deglutidos polo PSOE". Mais con responder este plantexamento a unha necesidade obxectiva, a visualización dun gobemo dividido en dúas partes (acentuada polas deslealdades do PSOE) fixo que nun contexto de crise a liña argumental do PP calase socialmente.
O PP, consciente destas debilidades, deseñou unha estratexia para provocar a desafección e desmobilización entre os votantes potencias do BNG ou do PSOE co apoio dunha campaña mediática brutal, até o extremo de conseguir situarnos socialmente á defensiva, tendo que dar explicacións, en vez de explicar as nosas propostas. A singularidade dos resultados na provincia de A Coruña é unha clara mostra do impacto que tivo a campaña dalgúns poderes mediáticos.
Con todo é evidente que non fomos capaces de explicar eficazmente o cambio, de construir un relato global que dotase de direccionalidade á acción de goberno nestes catro anos, nin de coidar suficientemente certos xestos para evitar que fosen percibidos como unha perda de compromiso e cercanía aos sectores sociais que constitúen a nosa base tradicional.

Fraxilidade organizativa do nacionalismo e fraxilidade ideolóxica da súa base electoral.
Unha vez máis o acontecido na campaña electoral revela este grave problema estrutural. É sintomático como o PP, pese ás súas loitas internas, pese aos escándalos que o salpican, pese aos ataques que recibe desde algunhas frontes mediáticas, cando chega a "hora da verdade" móstrase inmune a estas situacións e actúa como unha única voz e á ofensiva para defender os seus obxectivos. Fronte a isto é ben distinta a situación no eido do nacionalismo:

Non fomos capaces de corrixir as nosas debilidades organizativas aproveitando as potencialidades de estarmos no goberno, por un exceso de atomización no funcionamento (déficits na relación goberno-organización e BNG-organizacións sociais) e na definición e defensa de obxectivos comúns.
Os resultados son sintomáticos da fraxilidade do asentamento social do nacionalismo: o retroceso do BNG ten a súa causa principal na desafección dos sectores electorais máis críticos e esixentes que á súa vez móstranse claramente vulnerábeis aos ataques que recibe o nacionalismo por impulsar políticas de cambio. Dito doutro xeito:
-- Ao BNG fíxolle máis dano a falsa percepción instalada polo PP e algúns medios de comunicación de que practicamos políticas de imposición idiomática que o feito de que os avances en materia de normalización lingüística que houbo nesta lexislatura fosen moi cativos.
-- Na percepción nalgúns sectores de que "os do BNG son iguais que os outros" e na desafección que isto conlevou, influíron máis as campañas de desprestixio dalgúns medios (precisamente provocadas por non ter actuado "como os outros") que aos erros propios sen dúbida cometidos.

Conclusións.
Nos resultados electorais incidiron:

Unha equivocada lectura da realidade política e social da Galiza. Infravaloración do potencial real do PP como corrente ideolóxica, potencial político e capacidade de dirixir e acompañar os ámbitos económicos financeiros e mediáticos do país.
Non termos sido capaces de implantar en tres anos unha auténtica "cultura de coalición" que contrarrestase a cultura uniformista e autoritaria do PP. A tendencia do PSOE a hexemonizar a acción de goberno e fagocitar ao BNG foi compensada por nás cunha acción tendente a crear espazo propio. Esta estratexia foi coroada con éxito pero deixando uns e outros totalmente baleiro o espazo de consolidación do bipartito como tal.
Unha lectura equivocada sobre a conexión dos instrumentos de poder real co PP. Especialmente nos ámbitos económicos financeiros e mediático.
A crenza absurda na desideoloxización de boa parte dos votantes do PP ("non son do PP, son do poder"). Convencemento do PSOE da posibilidade de alternancia sen cambio. Incapacidade do BNG para "impor" unha nova dinámica que abrise espazos alternativos para o nacionalismo e para o bipartito.
Non termos feito unha lectura acaída sobre a importancia da nosa acción de goberno e do carácter estratéxico que para o noso proxecto tiña unha prolongada estancia no mesmo. Incapacidade para valorar na súa xusta medida os cambios transformadores realizados en todos os departamentos e as dificultades reais para executar o noso proxecto con 13 deputados, a metade de conselleiros que o PSOE, sen poder transversal na Xunta, con escasas competencias e peor financiación e sen altavoces sociais para pregoar as nosas medidas.
Non termos analisado acaídamente a evolución españolizadora dunha sociedade cunhas clases medias cada vez máis distanciadas do proceso galeguizador do nacionalismo. Claro avance do proxecto ideolóxico do PP en amplas capas populares e incapacidade do nacionalismo para ler a nova situación, nomeadamente no tema lingüístico.
Unha situación de crise que leva ao cepticismo a respecto da política a milleiros de persoas, que non ven nas alternativas programáticas solución aos seus problemas e si, en cambio, son proclives a identificar o seu estado de ánimo con proclamas demagóxicas en favor da austeridade do gasto público e na denuncia dé süpostos despilfarros e custos da "clase política".
A debilidade manifesta para facer fronte a unha campaña baseada na mentira e difamación contra o BNG e o seu candidato. A reacción exemplar do corpo militante resultou claramente insuficiente para contrarrestar o dano feito no noso entorno social.

O camiño a seguir.

Abrir un proceso de reflexión e debate que dea lugar ás reorientacións políticas e ás recomposicións organizativas que decidamos colectivamente, sen deixar por iso de atender outras responsabilidades nin debilitar máis ao BNG. Realizar estudos postelectorais, cuantitativos e cualitativos, para dotármonos de máis dados á hora de profundar nestas análises.
Reconstruir a unidade no BNG desde o respecto á pluralidade, á unidade de acción e á lealdade, Unha organización participativa cunha dirección forte, colexiada e corresponsabelizada.
É necesario que se visualice un BNG actuante na sociedade. Unha forza comprometida coa xente neste momento de crise. O debate interno é necesario e urxente pero non pode monopolizar a nosa vida política. Esforzarse para pór ao BNG a traballar canto antes.
Impedir que o PP consume a súa 2ª vitoria. Derrotado o goberno agora o PP e os seus aliados mediáticos pretenden derrotar a alternativa para moitos anos. Intentan destruir a imaxe de goberno bipartito asociándoa ao caos, falta de liderazgo, incapacidade, despilfarro e ineficacia. Todo iso cun PSOE empeñado en abonar as teses do PP a ese respecto. Defender a acción de goberno e sobre todo defender a opción do bipartito como alternativa é fundamental para favorecer a alternativa e o cambio no futuro.
Perfilar un discurso propio de claro contido nacionalista, social e transformador pero adecuado ao grao de conciencia da sociedade. Se o BNG tivo un erro na apreciación da realidade social do país máis equivocado sería facer caso a sectores ultraminoritarios que non só teñen esa mesma lectura equivocada se non que ofrecen como receita máxica converter ao BNG na representación política da marxinalidade.
Resituar o noso papel na política nacional como referente opositor ao PP, no plano político-institucional e no plano social.
Redefinir a nosa relación coa sociedade. Nos últimos tres anos fixemos un esforzo moi importante por ampliar a nosa base social. Agora na oposición deberíamos seguir ese camiño e non tirar pola borda todo o traballo feito.
-- Mellorar a interrelación coas organizacións sociais do nacionalismo e tecer obxectivos comúns.
-- Recuperar presenza na base da sociedade: no tecido asociativo e na incidencia a partir de problemas concretos.
-- Revisar estratexias e métodos de traballo nas cidades. Iniciar a preparación das eleccións municipais estudando os cambios que sexan necesarios (referentes, equipas, etc.).
Cómpre afianzar os gobernos municipais no inmediato futuro, como xeito de facer críbel ante a sociedade unha posíbel alternativa no medio prazo. Neste sentido é preciso asentar as bases da relación co PSOE no ámbito municipal sobre o principio de lealdade, aceitación e respeito mutuo. Revisar a relación co PSOE na política estatal.
Análise de estratexias ante a españolización crecente da sociedade, nomeadamente nos ámbitos urbanos. Defensa da normalización da nosa lingua e cultura con criterios pedagóxicos adaptados ao nivel de consciencia social real. Asociar á defensa dun marco referencia galego valores de progreso.

Chamamento aos Movementos Sociais para establecer unha "Alianza Galega por unha Europa Social"

2008-12-13T12:57:00.003+01:00

Diversas organizacións galegas fan un chamamento a todo o espectro de movementos sociais galegos para acudir á Asemblea de Movementos Sociais que, en réxime de autoconvocatoria, vaise celebrar en Santiago de Compostela o día 7 de decembro, ás 12:30 horas, no Auditorio de Galiza. Alén doutras propostas que xurdan na dita asemblea, propomos aproveitar a xuntanza para establecer obxectivos comúns concretos, tendentes a 'aproveitar' a situación de crise financeira global para esixir aos gobernos e institucións unha transformación radical do sistema.
Dentro destes obxectivos, consideramos especialmente grave e nocivo para o planeta e a humanidade a estratexia "Europa Global: Competir no Mundo", que promovida de xeito autoritario polo Consello Europeo e coa complicidade do Parlamento da Unión, pretende facer do proxecto da UE un 'exército de empresas' para invadir o mundo con tratados de libre comercio que asoballen aínda máis aos pobos, e cuxas repercusións tamén se van sentir aquí, con masivas desregulamentacións, deslocalizacións, agresións ambientais, exterminio labrego, máis privatizacións, peche de fronteiras ás persoas, perda de dereitos laborais e sociais, etc. A Europa Social está hogano máis afastada ca nunca da xente e máis preto ca nunca do control absoluto polas transnacionais, polo que cómpre empurrar á nosa sociedade galega para que esixa camiñar cara a ela.
É por isto que, dende a nosa situación no centro do sistema global, mais na periferia desa centralidade, pensamos que os movementos sociais galegos temos a urxencia, mais tamén a obriga, de coordinármonos dunha vez por todas para esixir un troco radical dese mundo gobernado polo capital. Xuntos e xuntas temos a forza, temos as propostas, temos a razón xa é hora de que presionemos con determinación para que a nosa voz se escoite e para que as nosas reivindicacións sexan levadas á práctica.
Xa que logo, propomos debatir na Asemblea de Movementos Sociais a creación dunha ALIANZA de movementos sociais, organizacións populares, coalicións, redes e formacións cidadás de Galiza para convertir o ano 2009 nunha constante ACCIÓN GLOBAL GALEGA POR UNHA EUROPA SOCIAL, DOS POBOS E NON DAS MULTINACIONAIS como obxectivo común, incluíndo participar en coordinación con outros movementos sociais mundiais do Norte e Sur globais na Semana de Acción Global contra a 'Europa Global' e os TLC, en abril dese ano. Do mesmo xeito, propomos participar masivamente na mobilización global do 17 de abril, Día Mundial da Loita Labrega, dende o noso país.

Porque outra Galiza, outra Europa e outro Mundo son posíbeis
POR UNHA EUROPA SOCIAL E NON DAS MULTINACIONAIS

Promoven este chamamento, que é totalmente aberto a todos os movementos sociais e persoas a título individual: Amarante, Altermundo, Sindicato Labrego Galego, Verdegaia, Veterinarios sen Fronteiras